Norsk kapitalisme og samfunn

Regn ute, sol inne: 2015 har vært et varmt og trivelig år for dem som eier aksjer i norske selskaper. I alt gikk utbyttet opp med 8,8 prosent i løpet av fjoråret. Foto: Siv Dolmen

Norske aksjeselskaper betalte ut hele 358,6 milliarder kroner i utbytte i løpet av fjoråret:

Rekordutbytte på børsen

OPP: Eierne av norske aksjeselskaper tok ut rekordstort utbytte i 2015. Siden 2011 har utbyttet fra norske aksjeselskaper økt med 84 prosent.

Økonomi

2015 var et godt år for eierne av norske aksjeselskap. Selv om store deler av norsk økonomi var i ruskevær som følge av oljekrisa, sikret aksjeeierne seg et rekordstort utbytte, viser ferske tall fra Statistisk sentralbyrå:

Totalt tok eierne ut 358,6 milliarder kroner i utbytte i løpet av 2015.

Økningen fra 2014 var på hele 29,1 milliarder kroner. Det utgjør en økning på 8,8 prosent.

Fjorårets økning kommer på toppen av seks år med kontinuerlig økning, etter at utbyttet falt dramatisk etter finanskrisa i 2008. Siden 2011 har utbyttet økt med 84 prosent.

Store forskjeller

– Tallene taler veldig tydelig. Dette er Forskjells-Norge i et nøtteskall, sier nestleder i Rødt, Marie Sneve Martinussen.

– Samtidig som vi har hatt moderasjon og lav lønnsvekst de siste årene, er det utbyttefest på toppen. Det viser hvem regjeringen bryr seg om: Menn på østlandet som pusher 50, som gjerne har arvet penger.

Ifølge SSB sto utbyttet til private husholdninger for en betydelig del av det økte utbyttet. 79 milliarder gikk til husholdninger. Av disse gikk 53 milliarder til menn mellom 40 og 70.

Gjennomsnittlig lønn økte med 2,6 prosent i løpet av fjoråret, en tredel av økningen i utbyttet. Det føyer seg inn i en lang rekke. Siden 2011 har gjennomsnittslønna i Norge økt med 13,6 prosent, mens utbyttet har økt med 84,6 prosent.

– Regjeringen og andre sier hele tida at det skal lønne seg å jobbe, men tallene viser at det som virkelig lønner seg er å eie, og å arve, sier Sneve Martinussen.

Frykt for skatt

Hele 2015 gikk det en omfattende debatt om skattepolitikk. I statsbudsjettet for 2016 foreslo regjeringen en økning av utbytteskatten. Deler av økningen i utbytte kan dermed skyldes at eierne ønsket å sikre seg utbytte i forkant av skatteøkningen.

– Men det er en svak forklaring. Det viser at man kan planlegge seg unna skatt, bare man eier nok. Lønnsmottakere kan ikke planlegge seg vekk fra skatt. Det er urettferdig, sier Sneve Martinussen.

Olje og industri på topp

Den største næringen, målt i utbytte, var ikke overraskende bergverksdrift og utvinning, som inkluderer oljenæringen. I alt 52,6 milliarder ble utbetalt i utbytte fra selskaper i den næringen, men det er en ganske formidabel nedgang fra 2014, da utbyttet var på 89,3 milliarder.

Industrien står også for en stor andel, med 47,2 milliarder, en nedgang på 3,8 milliarder.

Den største vekstnæringen målt i utbytte er varehandel, med en oppgang på 14 milliarder, til 38,1. Deretter følger eiendomsforvaltning, med en oppgang på 12,7 milliarder, til 45,8.

Velferdstjenester er mygger i denne sammenhengen, men opplever betydelig vekst. Bedrifter som driver med helse- og sosialtjenester utbetalte totalt 3,2 milliarder i utbytte i 2015. Det er en økning på 90,2 prosent fra året før.

Ønsker hardere lut

Rødt-nestlederen, som er utdannet samfunnsøkonom, mener det trengs sterkere politiske tiltak for å dempe utbytteveksten, helst i form av sterkere skattlegging. Hun ønsker økt formuesskatt og gjeninnføring av arveavgift.

– Kan ikke økt utbytte også ses på som noe positivt? Det kan jo tyde på at det går bra med deler av norsk næringsliv?

– Jo, det er fint å få et bevis på at vi ikke mangler penger i Norge. Det er ikke flyktningene sin skyld at vi ikke har råd til velferd og trygghet. Det er bra. Men det er tydelig at fordelingen er svært urettferdig. Jeg håper spesielt LO-ledelsen får dette med seg. De har jo stått sammen med NHO og sagt at man må være moderat. Det gir lav lønnsvekst. Og da går lønnsandelen ned.

paalh@klassekampen.no

Fakta

Utbytterekord:

• Norske aksje- og allmennaksjeselskaper betalte ut rekordhøye 359 milliarder kroner i aksjeutbytte i 2015. Det er en økning på 8,8 prosent fra året før.

• 79 milliarder av utbyttet gikk til husholdninger, nesten en dobling fra året før. 71 milliarder kroner ble tatt ut av eiere i utlandet, en nedgang på 20 prosent fra 2014.

Ulikhet:

• Økonomisk ulikhet måles i Gini-koeffisient, et tall mellom 0 og 1. Dess høyere tall, dess større ulikhet. Fra 2009 til 2014 økte Norges gini-tall fra 0,231 til 0,247.

Undersak

– Godt tegn

– Min overskrift er at man kan se dette som et optimistisk tegn, i tråd med at ledigheten faller litt og at indeksen i industrien går riktig vei. Vi får lete etter optimistiske nyheter i landskapet vi er i. Optimisme avler pågangsmot og gir nye krefter, sier nestleder i finanskomiteen på Stortinget Svein Flåtten (H) til Klassekampen.

Han mener den sterke økningen i utbyttet kan skyldes to faktorer: For det første at mange aksjeeiere forventet en økning av utbytteskatten i 2016, og dermed ville sikre seg, og for det andre at flere eiere ser lysere på den økonomiske utviklingen.

– Men vi skal være forsiktig med å spekulere og trekke slutninger. At personlige aksjonærer/husholdninger mottar høyere utbytter, kan også bety at kapital vris over til alternative nye investeringer som de utbyttegivende selskaper ikke ville investert i. Samt at husholdningene muligens retter noe av utbyttene inn mot konsum. Begge deler er positivt for norsk økonomi, sier Flåtten.

– Kan det økte utbyttet tyde på økte økonomiske forskjeller?

– Jeg tror ikke man kan slutte det fra disse tallene. Da må man se på andre tall, som gini-koeffisienten. Forskjellene i Norge er relativt små i forhold til andre land, det er et statistisk faktum, sier han.

————————————————————————————


I Røkketrålen

| Den 7. mars 2014

I Røkketrålen

Historia om Kjell Inge Røkkes erobring av fiskeindustrien i Nord-Noreg er på mange måtar historia om det nye Noreg.

Stormklokkene ringjer nord­­på, og måndag kom Kystopprøret til Oslo. Den historisk sett viktigaste fellesressursen vår står i sentrum for eit spel om rettar og store pengar. Vinnaren heiter førebels Kjell Inge Røkke og Havfisk. Det vil kystfolket i nord no ha ein slutt på. Dei kjenner seg fanga i Røkkes nett.

«Styresmaktene våre kjempar mot piratverksemd utanfor kysten av Somalia. Men piratar som opererer i våre eigne farvatn, blir ønskte velkomne», sa tidlegare Gamvik-ordførar Roger Hansen. «Om du ranar ein bank, blir du sett i fengsel. Men styresmaktene tillèt ran av fiskebankar», sa Hammerfest-ordførar Alf E. Jakobsen. Slik heldt det fram i to timar frå podiet utanfor Stortinget, der fleire hundre hadde møtt opp for å støtte kystopprøret. Det var mange høge kinnbein å sjå, og god kjønnsbalanse, for det er mykje kvinner i fiskeindustrien. Alle media var òg til stades på det som må ha vore den største demonstrasjonen mot stor­kapital på mange år i Noreg.
Slagorda kunne nesten høyrast heile vegen ned til Aker brygge, der Noregs største fiskar held til. Derfrå styrer milliardæren eit nettverk av konsern med  forgreiningar i inn- og utland. Kjell Inge Røkke har sagt at Akers fiskeinteresser står for ein liten del av verksemda til konsernet, men generer nesten all negativ publisitet. Det blei ikkje betre i løpet av måndagen.
Frustrasjonen, som har bygd seg opp over mange år, retta seg først og fremst mot politikarar. Finnmarksordførarar frå Ap, som har kanskje kvidd seg for å ta eit opprør med sine eigne, har ikkje dei same hemningane overfor den nye Høgre-leidde regjeringa.

Ei næring i flyt
For å få grep om denne historia må vi gå tilbake mot slutten av 1980-åra. Det var torskekrise, selinvasjon, svart hav og små kvotar. Fiskarane sleit, og det same gjorde fiskeindustrien, der trongen for råstoff og kontinuerleg inntening var langt større enn havet kunne levere. Heile næringa var i flyt. Fisket måtte regulerast på nytt. Eit stykke ut i 1990-åra enda det med stenging og innføring av eit kvotesystem for fisket. Dette var starten på privatiseringa av fisken.
Om lag på same tid var Kjell Inge Røkke i ferd med å bli sparka ut av Alaska og Sør-Amerika. Trålarane han brukte, var skrog han hadde fått slept over frå USA og bygd opp i Noreg ved hjelp av subsidiar. Røkke utnytta, med noko som minner om eit teikneserietriks, eit smotthol i den amerikanske lovgjevinga. Berre amerikanske båtar kunne delta i fisket. Men sjølv om ein båt er ribba for alt, bortsett frå skroget, er han framleis den same (amerikanske) båten, teknisk sett.
Senatoren Ted Stevens kalla Røkkes American Seafoods for «the Microsoft of Norway» på grunn av nordmannens dominerande posisjon innanfor fiske etter pollock. Politikarar som John Kerry engasjerte seg i saka. Røkke blei skulda for rovfiske og å strekkje lovene til yttergrensene – eller lengre. Det enda med at Røkke blei kasta ut av det amerikanske fisket og send heim til Noreg – som milliardær.

Båtar på billegsal
I Noreg og Skandinavia byrja Røkke raskt å snuse på fiskeriverksemder og båtar. Begge delar var ofte på billegsal. Rundt 1995 byrja den nyleg heimvende milliardæren å interessere seg for anlegga på Melbu. Men ein skal hugse at det var ikkje Røkke som pressa seg på melbuværingane. Det var Melbu fiskeindustrier – eit selskap som var hundre prosent eigd av dei tilsette (410 i heile konsernet) – som kontakta Røkke. Dei ville ha ein ny langsiktig og kapitalsterk eigar.
Denne vesle byen i Vesterålen hadde vore sjølve pioneren innan­for nordnorsk industri­fiske heilt frå slutten av 1800-talet. Melbu ligg ganske perfekt posisjonert for å hauste frå havet. Det er kort veg til Vestfjorden og lofofisket mot nord, til dei rike bankane utanfor Vesterålen og til Eidsfjorden i sør, der enorme mengder feitsild pla gå inn om hausten. Store delar av året kunne ein utan for mykje bry flytte rundt frå eitt sesongfiske til eit anna.

Eineveldig Frederiksen
I 1900 fanst det eitt fiskedampskip i heile Vesterålen. Ti år seinare fanst det seks nybygde slike fartøy på Melbu åleine. Gründeren Frederik Christian Frederiksen (1865–1929) sat i styret til alle skipa og skapte Melbu om til ein liten by.
Frederiksen var den drivande og stort sett einerådande krafta i oppstarten av Hadseløens Meieri, Nordlands Aktieuldspinderi (periodevis drift døgeret rundt, 43 tilsette), Gulstad Garveri, margarinfabrikken Nora, fabrikken Nordkap (som produserte såpe, kaffierstatning og emballasje) og Olieklædefabrikken Fram (seinare kjøpt opp av Helly Hansen). Alt i 1887, elleve år etter at Alexander Graham Bell fann opp telefonen, fekk Frederiksen lagt telefonleidning frå bryggja til garden. Året etter starta han Hadseløens Telefonkompagni.
På Melbu fekk dei mellomskule, kino, hotell, avis, bank, delikatesseforretning, motebutikk, restaurantar, trykkjeri, barbersalong, bilforretning (1917) og til og med ein brusfabrikk. Folk hadde pengar i lommene og mykje å bruke dei på. Fisken og gründeren Chr. Frederiksen sette det heile i gang.

Råka av krigen
Under krigen kom «kronprinsen» Gunnar Frederiksen på offensiven, men han var ikkje skoren av same stykket som far sin. Junior var nazist, trulova med operasongarinna Kirsten Flagstad og bygde opp ein topp moderne fryse- og filetindustri på Melbu. I 1942 blei fleire millionar kroner (i dåtidas verdi) investerte i eit moderne filetanlegg og trålarar med ny tysk fryseteknologi. Frosen torsk blei ein del av den tyske krigsmaskina.
Etter krigen blei anlegget konfiskert av norske styresmakter. Det gjekk nedover og vidare nedover. Det blei ressurskrise, marknadssvikt, og det meste i Melbu gjekk konkurs.
Det har ikkje vore mange gründerar av Frederiksens format nordpå, og det er kanskje ein del av det underliggjande problemet. Landsdelen har ei historie som råvareleverandør, ja, som ein råvarekoloni der ressursar ofte har blitt utnytta av utanforståande.

Millionær på ein dag
I 1995 kom ein ny gründer til Melbu. Det var Kjell Inge Røkke frå Molde. I Noreg erobra Røkke fyrst media. Så tok han politikarane, fagforeiningane og arbeidarane. Dette var ei tid då Røkke naut stor popularitet i mange miljø. Han blei sett på som ein Oskeladd, uortodoks, fritalande, energisk – enormt rik og suksessfull. Mange blei sjarmerte, nokre ned på knea. Imaget han medvite skapte, var at han var ein enkel mann av folket, ein fiskar og arbeidar. Han gav inntrykk av at han var Ap-mann, og fekk seg viktige vener i LO.
Torsken hadde alt byrja å kome tilbake etter dei hardaste åra mot slutten av 80-åra. Kvotane steig og dimed òg verdien på båtane. Nokre blei millionærar over natta. Røkke hadde lært kor viktig det var å posisjonere seg og vere den dominerande aktøren, slik han hadde vore i Alaska. På Melbu lova han satsing og trygge arbeidsplassar då han kjøpte i 1997. I Melbu fekk Røkke fem trålarar og to landanlegg for 76 millionar kroner – pluss halvparten av eit anlegg med trålarkonsesjonar i Stamsund, som Røkke fekk med på kjøpet. Det låg også kapitalreservar i selskapa, slik at den reelle prisen var lågare.
Om trålarane skulle levere fisk, i tråd med konsesjonen, trong ein ei betre hamn.
Etter trugsmål om ikkje å byggje ut Melbu Fiskeindustrier til om lag 60 millionar kroner la politikarar frå Ap og SV seg flate. Dimed tappa kommunepolitikarane to kommunale fond for 4,25 millionar kroner, slik at fiskemilliardæren fekk viljen sin. Det eine fondet, som blei slanka for éin million kroner, var Hadsel kommunes flyktningfond, skreiv Dagens Næringsliv i 2001.
Arbeidet var knapt ferdigstilt før det blei færre trålarar å sjå på kaia. Reiarlaget blei flytta til Stamsund, så til Ålesund. Men Røkke investerte mykje pengar i Melbu, mellom anna på nytt fryselager og produksjonsanlegg. Likevel har ein stor del av arbeidsstokken gått permittert i månader i slengen. Samstundes koka det av fisk i trålarposane. Røkke fekk kvotane for å sikre fabrikkane på land jamn råstofftilgang, og berre difor.
Havfisk – som i dag er trålarselskapet til Aker, mens landaktiviteten er plassert i Norway Seafood – fiska i fjor 76.000 tonn kvitfisk. Berre 28 prosent av dette hamna på land i Noreg. Resten blei seld på fiskebørsar og direkte til foredlingsanlegg i Kina, Baltikum og Polen i frosen tilstand.
Fangsten gjekk med store overskot. Anlegga på lang gjekk med underskot. Permitterte arbeidarar fann seg nye hobbyar, blei sitjande på kafé eller i køen hjå NAV for å få økonomisk stønad, sidan løna ikkje kom.

Unnatak
Det blei mykje av den same visa òg langs kysten av Finnmark, der Røkke heldt fram med oppkjøpa sine i åra som fylgde. I 2001 blei det klart at Wallenberg-selskapet EQT ønskte å selje Findus i Hammerfest, som dei hadde kjøpt nokre veker tidlegare frå Nestlé. Findus hadde vore spydspissen i oppbygginga av trål- og fiskeindustrien i etterkrigsåra. Men noko skurra med den stor­industrielle tankegangen, som skulle gjere småfiskarar nordpå til industriarbeidarar – ei utvikling Ottar Brox kritiserte grundig i klassikaren Hva skjer i Nord-Norge? (1966).
Med støtte frå fiskeriminister Gregussen (Ap) og Lo-sjef Yngve Hågensen blei Røkke og Norway Seafoods den største trålareigaren i landet. Overtakingane var ikkje ukontroversielle. Røkke trong særhandsaming om overtakingane i det heile skulle vere lovlege. Mellom anna måtte han ha unnatak frå deltakarlova – lova som skal sikre at aktive fiskarar, ikkje investorar, eig minst femti prosent av fiskebåtane.
Finnmarkspolitikarar lét seg rive med når Røkke kom til fylket – etter kvart med entusiastiske Ap-politikarar som Karl Eirik Schjøtt-Pedersen på slep. Men Røkke skulle trass i alt bli bergingsmannen til fiskeindustrien, og den politiske viljen var der. Om vi ser på den finansakrobatikken som Røkke alt dreiv med på denne tida, med aksjepostar og selskapsstrukturar i inn- og utland, kan det vere litt vanskeleg å forstå. Men pengesterke folk stod ikkje i kø for å ta over fiskeindustribedrifter. Røkke var trass i alt den einaste som såg moglegheitene og ville kjøpe.
Føresetnaden for fritaket frå deltakarlova, som òg blei gjeve til Nergård-konsernet, var klårt: Fisken skulle leverast til anlegga på land. Slik fekk Røkke kontroll over 29,6 trålarkvotar – fisk til ein verdi av milliardar på lang sikt.

Opprøret  byrjar
Kystopprøret byrja for ein dryg månad sidan i Mehamn og spreidde seg vidare til Hammerfest, Vardø og sørover, heilt til Melbu. Der gjekk fire hundre menneske i fakkeltog og deltok på oppelda folkemøte. Folk som aldri har gått i demonstrasjonstog tidlegare, gjorde det no. Berre i Mehamn var det samla inn to hundre tusen kroner frå befolkninga.
Engasjementet er lett å skjøne om ein har vore i Mehamn/Gamvik, som er verdas nordlegaste fastlandskommune. Det er ein utpost mot Barentshavet, ytst på Nordkinnhalvøya. At det i det heile ligg ein småby ved denne harde kysten, kjem av tre ting: fisk, fisk og atter fisk.
Konflikten går mellom trålarleiarar / reine kapitalinvestorar i sør, som eig industri og havfiskeflåten. På den andre sida står kystfiskarar og kystbefolkning,  som kjenner seg umyndiggjorde, ja, føydaliserte halvvegs tilbake til hansatida, for å setje det på spissen. Dei bur tett inntil verdas rikaste torskeressursar, men kor går desse verdiane? Ikkje til dei. Fiskrettane har teke to vegar dei seinaste tiåra: sørover og mot stadig større båtar. Konflikten har eksistensielle drag og handlar også om sjølvrespekt. Lokalpolitikarar kallar det «Røkke-ranet».
Dei vil ha kvotane tilbake og fordele dei på kystflåten eller trålarar som leverer til anlegga, slik føresetnadene krev. Jamvel Finnmark fylkeskommune stør kystopprøret.
Men Røkke har endra spelereglane og strukturen i heile bransjen. Det kan bli vanskeleg å snu.

Satsar på «utvikling»
For to veker sidan, kanskje som eit svar på opprøret og den negative merksemda i media, gjorde Norway Seafoods strategien sin offentleg. I pressemeldinga seier dei at dei skal «utvikle» dei fleste av anlegga sine, men leggje ned Mehamn og Rypefjord (Hammerfest). Dei skal satse på fersk fisk, spesielt på filetbedriftene i Melbu, Stamsund og Båtsfjord. Planen var ei lettare modifisert eller spesifisert utgåve av den Røkke hadde lagt fram i NRK-dokumentaren «Røkke mot røkla» (november 2012). Dokumentaren vekte sterke reaksjonar fordi ein skråsikker Røkke fortalde at endringane og konsentrasjonen han ynskte, ville kome, same kva resten av verda måtte «føle» om den saka.
Dei om lag 150 millionane som skal investerast i anlegga, skal kome frå sal av Rypefjord-anlegget. Det ligg inne på Polarbase, som er hovudbasen i nord for olje- og gassretta verksemd. Såleis er anlegget, tomta og kaia særs verdifulle, kanskje for ein annan del av Aker-systemet, nemleg Aker Solutions. Hammerfest-ordførar Alf E. Jacobsen trur dette er planen til Aker. I så fall har Aker-systemet fått ein ekstremt verdifull oljebase nesten gratis.

Privatisering
Sentral i utviklinga av strategien er Thomas Farstad. Han blei konsernsjef i Norway Seafood i oktober 2010. Då kom han frå ein jobb i Marine Harvest, det største oppdrettsselskapet i verda. Dei to selskapa – Marine Harvest og Røkke-selskapa – kan hevdast å ha mykje til felles. Begge er eigde av milliardærar, der den eine, John Fredriksen, er skatteflyktning med adresse på Kypros. Medan kystbefolkninga langt på veg har mista retten til å hauste frå havet, tener to av Noregs og verdas rikaste menn, pluss internasjonale investorar og investeringsselskap, enorme pengesummar på vår felles ålmenning, altså havet og fjordane i Noreg.
Marine Harvest hadde driftsinntekter på 7 milliardar kroner berre i fjerde kvartal 2013. Ein stor del av vinsten kom frå Noreg, der næringa utan tvil ureinar mykje, men betaler særs lite i skatt og ingenting i arealleige. Ikkje nok med det: Marine Harvest er nest største eigar i Havfisk, altså selskapet der trålarflåten til Aker er plassert.
Sidan meldinga om at leveringsplikta ikkje ville bli innskjerpa av dei raudgrøne, kom i fjor sumar, har aksjane i Havfisk stige monaleg. Det er fordi dei har selt så mykje torsk på den opne marknaden. I Vesterålens Avis blei det framstilt som om Farstad, som altså er konsernsjef i Norway Seafoods, som driv fabrikken i Melbu, tente store pengar på at trålarane ikkje leverte fisk til anlegget. For Farstad hadde aksjar i Havfisk, blei det hevda. Tala må ein ta med ei stor klype salt. Farstad eig nemleg òg aksjar i Norway Seafoods og har neppe noka glede eller vinst av å leie land­anlegg som taper pengar.

Eitt selskap dominerer
Konsernsjef Thomas Farstad ynskte ikkje å møte underskrivne, fordi han (heilt korrekt) trudde at artikkelen min i stor grad gjekk ut over det han kunne svare på som sjef for Norway Seafoods. Men han hadde ingenting imot å svare på spørsmåla mine på e-post.
Eit av spørsmåla mine er om fisken i havet framleis er ein felles nasjonal ressurs, i tråd med havressurslova, når eitt selskap, dominert av nokre få investorar, kontrollerer så mykje av han.
Farstad svarar: «Havressurs-loven er klar på at ressursene tilhører felleskapet. Etter at allmenningen ble stengt, er det i utgangspunktet forbudt å fiske i norske farvann. De som har fangstrettigheter, forvalter dette på vegne av fellesskapet og har da både et ansvar for å fiske kvotene og skape verdier basert på disse fangstrettighetene. Hvor stor andel av fangstrettighetene et selskap kan forvalte, og om det skal være begrensninger i eierstrukturen, må være opp til myndighetene å bestemme.»
Eg spør òg Farstad om han skjønar kritikken som kjem mot Aker Seafood / Havfisk og som har ført til kystopprøret. Til dette svarar Farstad: «Jeg har stor forståelse for at det er et engasjement for torsken og arbeidsplasser på kysten. Det har vi også, og det er derfor vi har laget vår satsningsplan for å snu den dårlige utviklingen i filetindustrien. Uten lønnsomhet så kan vi ikke trygge arbeidsplassene, og at man er opptatt av arbeidsplassene, har jeg stor forståelse for.» (Svara er nedkorta.)
Farstad peikar også på at avgjerda om å leggje ned i Rypefjord og starte opp i Forsøl, og den nye investeringsplanen, har støtte frå representantane til dei tilsette. Konsernleiaren trur kystopprøret er ei politisk markering som dreiar seg om kva retning ein ynskjer at fiskeripolitikken skal ta. «Vi forholder oss til de rammevilkårene som politikerne bestemmer, og ønsker derfor ikke å kommentere selve aksjonen.»
Farstad har rett. Om ein er på jakt etter syndebukkane, kjem ein i utgangspunktet for kort om ein stoppar ved Aker. Styresmaktene og politikarane er dei som skal styre den norske fiskeripolitikken.

Saboterte lønsemda
I 2010 fekk Aker Seafood og Røkke gjennomslag for å splitte landaktiviteten frå trålarfisket i to selskap. Det var ein stor siger for moldensaren. Fyrst blei industriaktiviteten heitande Norway Seafood og trålardivisjonen Aker Seafood. I fjor bytte trålarselskapet altså namn til Havfisk.
Slik fekk dei skilt inntektene og utgiftene frå kvarandre på det mange meiner er ein kunstig måte. Å pøse millionar tonn torsk, sei og hyse direkte på fiskebørsane på verdsmarknaden er sjølvsagt lønsamt, og i gode tider ekstremt lønsamt. Å foredle fisken i Noreg er langt mindre innbringande.
Kritikarane meiner Aker har sabotert lønsemda ved fleire landanlegg for å kunne leggje dei ned – eller kanskje for å få staten til å ta rekninga ved å modernisere dei. For mønstret som avteiknar seg rundt Aker, er ein klassisk situasjon der eigarane freistar å privatisere inntektene og sosialisere utgiftene.

Triksar med rapportane
Havfisk hevdar å ha levert fisk til Mehamn medan alle tilsette har vore permitterte. Dei har hevda å ha levert 400 tonn fisk på tidspunkt båtane ikkje har vore i nærleiken av Mehamn. Dei hevdar å ha køyrt fisk på trailer frå Båtsfjord til Mehamn, men i Mehamn fleipar ein med at fisken må ha ramla av på vegen, for dei har ikkje sett noko til han. I lange periodar har Aker gjeve blaffen i forpliktingane. Dei har tilbode fisk av låg kvalitet eller ombordfrosen fisk som anlegga ikkje er laga for å handtere. Dei har tilbode store leveransar på kort varsel, kanskje på ein fredag ettermiddag, når dei med hundre prosent visse veit at anlegga ikkje er i stand til å ta imot. Havfisk og Norway Seafoods er ulike selskap. Men i slike situasjonar kan dei samarbeide. «Det er Røkke som ringjer til Røkke», som ein bransjemann formulerer det. Om ein snakkar med folk i Aker-systemet, byrjar dei gjerne med å streke under at det er ei rekkje sjølvstendige konsern. Men det tek ikkje lang tid før dei gløymer seg og omtalar heile sulamitten som «vi».
Fiskeridirektoratet rapporterte i oktober 2012 om «systematisk juks» med leveringsforpliktingane. Aker nekta for at det har skjedd medvite juks, men lokalt er ikkje nokon i tvil om kva som har gått føre seg. Anlegg som Aker har ynskt å kvitte seg med, har blitt drivne på ein elendig måte, for å legitimere nedleggingar av bedrifter som ikkje passar inn i den langsiktige strategien deira.

Snurra Røkkes veg
Kva politisk prosess førde fram til at Røkke fekk splitta opp trålarane frå landanlegga? Ser vi på tannhjula som snurra då, kan dei samla minne om ei maskin som blei bygd for å rulle Røkkes veg.
Lisbeth Berg-Hansen (Ap) var fiskeriminister frå 2009 til Aps valnederlag i fjor. Berg-Hansen byrja karrieren som tannlege­assistent, men familien slo seg opp på lakseoppdrett, og ho blei styrtrik. Som fiskeriminister blei ho raskt kjend som «Lakse-Lisbeth», på grunn av eigarinteressene innanfor lakseoppdrett, noko som sette henne i mange dobbeltroller og habilitetskonfliktar.
Før Berg-Hansen blei fiskeriminister i oktober 2009, sat ho i drygt fire år i styret til Aker Seafood ASA, noko ho fekk utbetalt 850.000 kroner for. Den fyrste tida som statsråd sa ho seg ugild i nokre saker som galdt Aker og fisk. Men då den viktige saka om oppsplittinga av Aker Seafood hamna på bordet hennar, melde fiskeristrategen til Røkke seg ikkje ugild.

Nyttig alliert for Røkke
På den andre sida av bordet under saksgangen sat Liv Monica Stubholt (Sp). Ho kom rett frå ein statssekretærpost i Olje- og energi­departementet, der ho året før hadde vore på nippet til å bli minister (ho var faktisk utpeika som minister i eitt døger, men den interne kabalen i Senterpartiet gjekk ikkje opp).
I Olje- og energidepartementet hadde Stubholt vore ein sentral person i arbeidet med «månelandinga» til Stoltenberg, altså CO2-reinsing og CO2-frie gasskraftverk, som vil kosta norske skattebetalarar nærmare sju–åtte milliardar kroner. Liv Monica Stubholt kjende kanskje dette systemet og nettverka som kontrollerte det betre enn nokon. Dermed kunne den driftige og skarpe advokaten bli ein ekstremt nyttig alliert av Røkke og Aker Clean Carbon.
Men Stubholt kunne ikkje gå rett frå milliardpengesekken til dei som skulle ha kloa i han. Ho måtte gjennom maksimal karantenetid, som er seks månader. Då den var over, plasserte Røkke henne i stillinga som konstituert konserndirektør i Aker Seafood, med ei årsløn på 2,3 millionar. Her hadde ho éi oppgåve: å betre lønsemda til fiskeriselskapa til Aker. Ho sette kreftene inn på å splitte Aker Seafoods ASA i to selskap, altså eitt som dreiv trålarane, og eitt som dreiv industrianlegga på land.
Finnmarksordførarane hadde for lengst angra på at dei hadde sleppt Røkke «inn i hønsegarden», som dei ofte uttrykkjer det. Dei ropa «nei og atter nei» i blanda kor til ideen om å splitte Aker Seafoods. Målet var eit skilje av aktiviteten på land og til havs i to heilt sjølvstendige selskap. Om Aker hadde lukkast med dette, ville det verkeleg vore eit ressursran av historisk format. Selskapet kunne late dei ulønsame landanlegga gå konkurs og selt fisken akkurat der dei ville, sidan det ikkje lenger var nokon på land å levere til.

Uklår saksgang
Lisbeth Berg-Hansen sa i Stor­tinget den 25. juni 2010 at «departementet vil foreta en grundig gjennomgang av restrukturering i forhold til vilkår og spørsmål om godkjennelse». Dette sådde jo ein viss tvil om at Berg-Hansen og Fiskeridepartementet ville kome til å godta splittinga. Norway Seafoods konstituert konsernsjef Stubholt reagerte med å skrive eit skarpt brev til fiskeriministeren. Om Berg-Hansen snudde no, ville det skape uro i selskapet og gå på akkord med børs­reglane – sidan ministeren ifylgje Stubholt hadde godkjent planane om å restrukturere Aker Seafoods i eit internt møte med selskapet 25. juni, framføre børsmeldinga. Berg-Hansen svara at Fiskeridepartementet ikkje hadde innvendingar mot planane til Aker. Om slike hadde eksistert, var det for seint å kome med dei no.
Saksførehavinga framstod som uklår for mange. Éin av dei var Frank Bakke-Jensen, stortingsrepresentant for Høgre frå Finnmark. Han meinte splittinga kunne innebere ei svekking av dei konsesjonspålagde forpliktingane mellom det lønsame trålarfisket og aktiviteten på land. Samstundes bad partifellen hans, Svein Flåtten, fiskeriministeren vurdere om Røkke braut konsesjonsvilkåra ved å splitte Aker i to selskap. Høgre var tilsynelatande meir uroa enn Ap for at Røkke skulle stikke av med fisken.

Aktivitet på land
Mot slutten av august 2010 sende Bakke-Jensen eit skriftleg spørsmål til fiskeriministeren. Var konsesjonane til Aker for å drive trålarane framleis tilknytte industriverksemda på land? Ministeren svara: «Omstruktureringen innebærer ingen nedbygging, nedleggelse eller reduksjon av industrivirksomheten og ingen svekkelse av Aker Seafoods forpliktelser i henhold til de vilkår som tidligere er stilt for eierskapet til fiskefartøy. På denne bakgrunn er det vurdert slik at omstruktureringen kan gjennomføres innenfor gjeldende vilkår.»
Premissen for å akseptere splittinga var altså at industriverksemda blei halden ved like, meinte fiskeriministeren. Om ikkje kunne dei ta frå Aker trålarkvotane, utdjupa ho.
Aker fekk det ikkje heilt slik dei ville denne gongen. For Havfisk blei tvinga til å eige land­anlegga, medan Norway Seafood leigde og dreiv dei. Dimed kunne ikkje Aker utan vidare kvitte seg med dei, eller la dei gå konkurs.

Skilde ut trålarane
Aker hadde likevel vunne ein viktig symbolsk siger i kampen for å skilje trålarane frå landanlegga. Aker Seafoods, altså trålardivisjonen, bytte raskt namn til Havfisk, sannsynlegvis for å distansere selskapet frå opphavet sitt.
Fiskeriministeren fungerte ikkje akkurat som ein bremsekloss i prosessen. I ein freistnad på å roe finnmarkingane sa Berg-Hansen at ho «stoler på Aker Seafood».
Rett skal vere rett, og i ei anna viktig sak tala Berg-Hansen Røkke midt imot. Då Røkke i juni 2012 kunngjorde at han ville satse på Båtsfjord og Stamsund, men ikkje på Berlevåg, Kjøllefjord, Mehamn, Hammerfest og Melbu, var ministeren ikkje med på notane. Posisjonen hennar var at kvotane i så fall skulle bli liggjande att på kaikanten.
Det fekk Røkke-konserna til å endre planane. Berre Rypefjord og Mehamn blei nedlagde. Likevel meiner ein sentral finnmarks­politikar som Hammerfest-ordførar Alf E. Jakobsen (Ap) at  leveringsplikta alt er «utradert».

Ville gje Røkke fridom
Etter sterkt press nordfrå blei Lisbeth Berg-Hansen hausten 2012 nøydd til å vurdere ei innskjerping av leverings-/tilbodspliktene på land. Mange av anlegga fekk ikkje fisken dei hadde krav på av trålarane. Fisken blei seld på den opne marknaden, medan over to hundre tilsette på landanlegga gjekk permitterte.
Berg-Hansen melde seg som sagt ikkje som ugild då oppsplittinga av Aker Seafoods skulle gjennomførast. Då det blei forventa at departementet sette i verk sanksjonar mot Aker, var fiskeriministeren påpasseleg med å melde seg ugild.
Eit krav om innskjerpingar overfor Røkke blei sendt ut på høyring av Fiskeridepartementet. Saka hamna på bordet til næringsminister Trond Giske som blei setjestadsråd. Giske, som mindre enn to år før hadde «skværa opp» med Røkke etter Aker Solutions-striden, brukte påfallande lang tid på saka.

«Marknadssituasjonen»
I juni i fjor konkluderte Berg-Hansen og departementet prosessen. Kvart einaste krav om innskjerping blei oppgjeve. Ei vag grunngjeving: «Marknads-situasjonen» tilsa ikkje innstrammingar. Men dette skulle vere ei prinsipiell avklaring av pliktene Røkke hadde, ikkje ei vurdering av innteninga selskapet hadde på eit «tilfeldig» tidspunkt, som konkret var midt på sumaren? Trålarane til Røkke gjekk jo med store overskot.
Roger Hansen (Ap), tidlegare Gamvik-ordførar og tidlegare medlem av Aps sentralstyre, er ikkje i tvil om kven som fekk innskjerpingane trenerte og stoppa: «Om det hadde vært vilje fra toppen av LO og Ap, ville det ikke vært noe problem å sette innstrammingene ut i livet før regjeringen måtte gå av. Man hadde mange år på seg.» Hansen tør å seie dette no, sidan han «har fylt sytti og står med den eine foten i grava og den andre på eit bananskal», som han uttrykkjer det til Dag og Tid.

Røkke støtta Ap
Ein annan finnmarkspolitikar er endå meir konkret, men ynskjer til gjengjeld å vera anonym. «Jens Stoltenberg, Raymond Johansen og Roar Flåthen spelar på lag med Røkke.»
Dei innser at dei har vore naive. Nokre er kanskje direkte ulukkelege for at dei skreiv under på diverse avtalar og med det gav frå seg «arvesølvet». Mange har ikkje skjøna omfanget av kva dei gjekk med på. Dei har trudd avtalane var noko anna enn dei viste seg å vere.
Relativt nyleg har Røkke av­­skrive Ap-tilhøyrsla si som «ein myte». Det kan vere sant, men det er i så fall ein myte han skapte sjølv. I 2001, då Ap-statsråd Grethe Knudsen besøkte ei av Røkkes bedrifter, uttala han til Dagbladet: «Jeg kommer jo fra en Ap-familie, og jeg kommer nok til å lytte til rådene jeg får fra min mor og min far. Og de kommer nok helt sikkert til å mene jeg stemmer riktig.» Før valget i 2005: «Etter en samlet vurdering (…) har jeg kommet fram til at jeg i år vil stemme Ap og Jens Stoltenberg.»
Folk ser i dag Røkke i eit meir realistisk lys, som ein hard kapitalist som fyrst og fremst er oppteken av å vinne og som går så langt han må for å gjere nett det. Fiskebåten blei bytt ut med ein lystyacht til mange hundre millionar.

Kald skulder
I 2005, omtrent samstundes med at Røkke blei dømd til tretti dagars fengsel utan vilkår for korrupsjon (båtsertifikatsaka), fekk han kontroll over konkursbuet etter Nordic Sea Mehamn AS. Det var nyleg investert 50 millionar i anlegget. Om ein dreg frå for sal Aker gjorde i samband med overtakinga, betalte dei kring 8,4 millionar.
Ved oppkjøpet av WestFish-Aarsæther fikk Aker kontroll over 2,2 trålarkvotar, pluss kystbåten MK «Kildin» med kvote. Båtane hadde leveringsforpliktingar i Mehamn, men blei overførde til Båtsfjord, der Aker-systemet vil konsentrere verksemda (difor høyrer vi lite klaging frå båtsfjordingane). Frå fyrste stund har det vore bråk rundt leveringsforpliktingane, som fiskeriminister Svein Ludvigsen (H) fekk omdefinert til tilbodsplikt. Mehamn-politikarane, som skulle vere Aker-systemets partnarar i å byggje opp fiskeindustrien, måtte frå no av lese om Akers planar og disposisjonar i avisa.
Aker gjorde akkurat som dei ville, tilsynelatande i trygg forvissing om at dei kom til å sleppe unna med det. Tillitsvalde som stilte spørsmål, fekk spørsmålet: «Er du interessert i å behalde jobben?»

Kontrakten
Juristane i Fiskeridepartementet avgjorde for to veker sidan ut at Norway Seafood ikkje var forplikta til å drive anlegget i Mehamn. Grunngjevinga er at det ikkje var aktivitet der då Aker tok over konkursbuet etter Nordic Sea Mehamn AS. Fiskeriminister Aspaker uttala at saka «ikkje er politisk i det heile».
I Finnmark ser ein det annleis og meiner regjeringa driv med ansvarsfråskriving. For kvifor skulle Gamvik kommune/Mehamn overlate store fiskeriverdiar til Røkke, om det ikkje var for å få aktivitet på land?
Eg har lese kontrakten mellom Gamvik/Mehamn og Aker Seafoods. Det var fyrst då han var send inn til departementet, at Aker fekk ting på plass rundt oppkjøpet. Ingen kan tvile på intensjonen i denne lokale avtalen. Det står mellom anna: «Utgangspunktet for avtalen er at Aker Seafoods ønsker å etablere ny drift på anlegget.» Aker er på­­lagde «innen utgangen av første halvår 2006 å etablere fiskerirelatert virksomhet i Mehamn».

Med lita skrift
Gamvik kommune meinte at premissane var så klårt nedskrivne i avtaleform, og planane så klåre frå begge partar, at dei ikkje eingong vurderte høvet for at dei kunne bli lurde av Aker. Finnmarkingane rekna rett og slett med at det dei tok for ordentlege folk, ville oppføre seg ordentleg. Stod ikkje Kjell Inge Røkke på fjernsynet, endåtil på statskanalen NRK, saman med smilande statsminister Stoltenberg og sa: «Om eg ikkje oppfyller leveringsforpliktingane, kan de ta frå meg fisken»? Avtalen er signert av dåverande Aker Seafood-sjef Yngve Myhre, direktøren i Nordic Sea Bjørnar Kleiven og Roger Hansen, som var ordføraren i Gamvik kommune i 2006. Han trudde at Røkke inngjekk ein samfunnskontrakt og ikkje fyrst og fremst var ute etter profitt. No kjenner han og andre mehamnværingar seg altså utnytta på det grovaste.
Problemet er at avtalen med Gamvik kommune er privatrettsleg og dimed ligg utanfor dei generelle konsesjonsvilkåra som lovavdelinga til departementet legg til grunn for vurderinga si. Dåverande fiskeriminister Helga Pedersen hadde tilsynelatande ikkje sytt for å få aktivitets- og/eller leveringsplikta inn i konsesjonsavtalen mellom departementet og Aker. Mange skildrar dette som ein gedigen tabbe frå hennar side.

Eigarspørsmål
Gamvik kommune (der Mehamn ligg) hadde uansett ikkje avtalen dei trudde dei hadde, eller staten i ryggen. Om kommunen skal ha nokon sjanse til å vinne fram overfor Aker, må dei saksøkje selskapet og møte Røkkes toppadvokatar frå Wikborg og Rein i retten. Gamvik kommune vedtok i førre veke å klage Nærings- og fiskeridepartementets avgjerd inn for Kongen i statsråd. Dei håpar også på at Riksrevisjonen vil granske departementet for å tillate brot på deltakarlova.
Norway Seafoods skal altså selje anlegget i Mehamn. Men kva fylgjer med? Høyrer dei verdifulle trålarkvotane til anlegget, eller kan Aker/Havfisk behalde desse? Jamvel dei mest garva gamvikværingane som har halde på med fiskeri, lovgjeving og politikk heile livet, veit ikkje svaret på dette spørsmålet.
Kvotane fylgjer generelt båten, ikkje landanlegget, ifølgje lova. Men er nokon interessert i å kjøpe eit bruk utan fiskerettar? Skal dei i så fall kjøpe fisken frå trålarane til Havfisk, som eigde bruket og fekk kvote for å drive det, men ikkje ville? Kan Havfisk tvingast til å selje båtane som har kvotane, som no er verde uhorveleg mykje meir enn då dei blei kjøpte? Eller kan Havfisk fråtakast kvotane, fordi denne fisken skulle skape aktivitet i Mehamn? Kan Røkkes unnatak frå deltakarlova tilbakekallast?
Det luktar i så fall rettssaker heile vegen til Høgsterett. Havfisks forsvar er at båtane som høyrde til Mehamn, framleis skal levere til anlegg på land. Då må i så fall kapasiteten og aktiviteten til dei resterande anlegga aukast radikalt.
Havfisk har som selskap investert 755 millionar i tre nye trålarar. Men kva slags fiske er dei laga for? Dei er fyrst og fremst frysetrålarar, mens anlegga på land treng ferskt råstoff. Havfisks nye stoltheit «Gadus Njord» (som soknar til Nordland Havfiske AS, eit dotterselskap av Havfisk AS i Ålesund) har høg kapasitet for innfrysing, sjølv om han også kan handsame ferskfisk. Han kan produsere 80 tonn i døgeret og har også eigen fabrikk for fiskemjøl om bord.
Også Hammerfest har ei usemje med Aker, rundt nedlegginga av Rypefjord, som kan hamne i retten. Hammerfest kommune er medeigar i trålarane (Hammerfest industrifiske AS) og meiner å ha vetorett dersom Aker gir disposisjonar som reduserer verksemda, seier ordførar Alf E. Jacobsen til Dag og Tid. Vetoretten blei ikkje teken omsyn til då saka kom opp på ei ekstraordinær generalforsamling. I Vardø og Vadsø er det òg politikarane som meiner trålarkvotar som har høyrt til staden, har blitt omdisponerte på ein måte som braut med dei opphavlege konsesjonane. Det same gjer politikarane i Hadsel kommune, der Melbu ligg. Hadsel Ap meiner Aker braut med konsesjonsvilkåra då dei slo saman trålarreiar­laga på Melbu og i Stamsund.

Røkke sikrar kontroll
Ein kan seie kva ein vil om Røkke, men ikkje at han er konfliktsky. Heilt frå han kom til Noreg, har han vore i krig med småaksjonærar, som har måtta nøye seg med smular i samband med tvangs­utlysingar, etter at Røkke har raida selskapa. Det er til dømes over ti år sidan Statens nærings- og distriktsutbyggingsfond (SND) inngjekk rettslege forhandling­ar med Norway Seafoods. SND kjende seg lurde då Røkke tvangsutløyste minoritetsaksjane til selskapet og tok Norway Seafoods av børsen, for å sikre seg full kontroll. Røkke tvangsutløyste småaksjonærane for 16 kroner aksjen. Nokre veker seinare sette han kursen til 35 kroner i ein lånesøknad til banken.

Mehamn-syndromet?
I Melbu, Stamsund og Kjøllefjord er dei redde for det vi kan kalle Mehamn-syndromet. Kanskje var Mehamn ein prøvestein? Når Aker har fått gjennomslag for at det kan gjerast på denne måten, kan dei kanskje gjere det igjen andre plassar?
Havfisk kontrollerer no 17 av 20 trålarkvotar for torsk i Finnmark. Samstundes som dei legg ned Mehamn og Rypefjord, har Norway Seafoods investert i andre mindre fiskemottak og i kystflåtefartøy. Dei får rett og slett stadig meir kontroll over det som alltid har vore ein felles ressurs. Havfisk er Noregs største trålarreiarlag og kontrollerer over ein tredjedel av dei norske trålarkvotane. I fjor selde Havfisk tre av fire fiskar direkte til utlandet og hadde driftsinntekter på 774 millionar.
Kor mange milliardar Røkke-selskapa har fått av direkte og indirekte stønader av den norske staten, altså av fellesskapen, skal vere usagt. Reknestykket blir for omfattande. Det er ingen tvil om at Røkke har skapt mykje, inkludert arbeidsplassar. Samstundes er det merkeleg å tenkje på at ein gründer greier å presse like mykje ut av staten som titusentals sosialklientar til saman.
Røkke har tapt pengar på land i Finnmark. Men om ein tek med fisken og tenkjer at han høyrer til Mehamn og andre kystsamfunn, er det dei som ufriviljug subsidierer Røkke med enorme verdiar.

Liv laga?
«Havfisk, Norway Seafoods og Aker har sidan 1990-åra investert nærare to milliardar kroner i kvitfisknæringa og har samla ikkje tent pengar i denne perioden», seier Aker ASA-talsmann Atle Kigen til Dag og Tid.
Andre aktørar har lagt ned over to tusen arbeidsplassar i filetindustrien sidan midten av 1990-åra. Tre av fire arbeidsplassar er borte. Dei store problema kjem ifylgje den alt nemnde Ottar Brox av ein feil tankegang: «Det som står på spel, er ikkje nokre hundre dårleg betalte arbeidsplassar på store industrianlegg. Fabrikkane har alltid slite økonomisk. For fiske, som er sesongavhengig, og heilårs industriarbeidsplassar høyrer ikkje i hop. Ein kunne like gjerne bede norske bønder køyre skurtreskjaren med doble skift året rundt. Kampen handlar om eigarskap til fisken og retten til å fiske», seier Brox til Dag og Tid. Han har tidlegare samanlikna trålfiske langt til havs med ein bonde som flyg helikopter og skyt sauene med maskingevær frå lufta i august, i staden for å vente på at sauene kjem ned til bygda på eiga hand i september. Brox er kystflåtens mann.
Nokre oppnår lønsemd i den landbaserte fiskeindustrien, også i Noreg. Men Island er eit føre­bilete i denne samanhengen. Islendingane foredlar til dømes nesten all torsken heime før han blir eksportert, og har økonomiske stengslar som hindrar at fisken blir send direkte til utlandet. Slik held dei på mykje meir av verdiskapinga. Mange har lenge sagt at framtida ligg i ferske kvalitetsprodukt, og betre marknadsføring. Det er nett dette Aker Seafoods seier dei vil satse på – mellom anna med ny islandsk teknologi.
Noko er gale i det norske konsummarknaden. Fiskaren får 15 kroner kiloen, ofte mindre, for torsken. I Oslo sel dei han på fiskebutikkar for 180 kroner kiloen. Det er rett nok større avanse på kokain, men det burde likevel vere mogleg å tene pengar på torsk òg.
Kanskje er det eit problem at vi nordmenn nesten er blitt lærde av med å ete torsk, slik vi fullstendig har slutta å ete sild. Havet utanfor Lofoten og Vester­ålen har koka av skrei i fleire veker. I butikkane i nabolaget mitt i tjukkaste Oslo ser ein stort sett ikkje snurten av han. Laks derimot, feit, ugild, fostra opp på soya og med mykje skadelege stoff i seg, får ein overalt.
Når såg du sist ein reklame for torsk? Og kva dag såg du ikkje reklame for laks? – signert Noregs sjømatråd.

Fungerer for Røkke
I år feirar vi tohundreårsjubileet for Grunnlova, ho skal liggje i botnen for folkestyret og demokratiet vårt. Men kvifor trekkjer Røkke tilsynelatande alltid det lengste strået, sjølv når han viser politikarane fingeren? Kvifor ville, eller greidde, ikkje Stoltenberg, Giske, Berg-Hansen og heile den raudgrøne regjeringa å gjere noko med Røkke, fisken og aktivitetsforpliktingane? Er det fordi dei inst inne tenkjer at analysane hans av marknaden og framtidsutsiktene er korrekte? At dei ikkje tør, fordi dei fryktar å gå på tunge prestisjenederlag? Har folk i Noreg, medrekna politikarane våre, gløymt kva som historisk sett er vår viktigaste nasjonale ressurs? Det er ikkje olje, men fisk og alle dei andre ressursane havområda våre er så rike på.
Lista over politikarar, toppbyråkratar og LO-folk som går ut og inn av Røkke-systemet og blir påskjøna med styreombod og andre gode, blir stadig lengre. Tankegangen til Røkke synest å vere: Kvifor gå omvegen via First House og andre lobbyistar for å påverke regjering og forvalting når ein kan gjere det direkte via ministrar, stortingsrepresentantar og statssekretærar?
Nokre samanliknar Røkke med ein russisk oligark. Og om historia rundt overtakingar av viktige verdiar (over store delar av verda) og politisk samrøre hadde blitt fortald frå Russland, ville mange truleg rista på hovudet og tykt litt synd i russarane som må leve under slike tilhøve.
Apropos. I 1996/97 skreiv Åsne Seierstad ei rekkje kritiske artiklar om Røkkes supertrålar «American Monarch» (seinare «Atlantic Navigator» og no «Antarctic Navigator»). Røkke ville ha trålaren inn i russiske farvatn, etter at han mista lisensen i Chile. Då Seierstad tok til å skrive om dette, fekk ho tilbod om jobb i Aker-systemet, av Røkkes høgre hand, Dag Wittussen.

Rekrutterte Brustad
Den siste politikaren som blei ein del av team Røkke, var Sylvia Brustad. Ho blei håna av Røkke då ho – og regjeringa – gjekk til krig mot det som blei oppfatta som triksing med kjøp og sal av dotterselskapa til Aker Solutions. Regjeringa hadde alt spytta inn nesten fem milliardar kroner i selskapet. Takka for at staten kjøpte seg opp, var at Røkke selde andre selskap frå Aker-sfæren til Aker Solutions, for det som mange meinte var grov overpris. Eit av desse selskapa var Aker Clea Carbon, som levde høgt på månelandingsmilliardane til Stoltenberg og Stubholt.

«Det sa eg nei til»
Liv Monica Stubholt har slutta å arbeide for Røkke i Kværner ASA og byrja i det eksklusive advokatkontoret Hjort. Ho er plukka ut til å vere det distriktspolitiske alibiet i den nye LO-tenkjetanken Agenda.
Lisbeth Berg-Hansen sit på Stortinget for Arbeidarpartiet.
For to veker sidan uttala ho til High North News: «At kvote og bearbeiding henger sammen, er ufravikelig.» Intervjuet opnar slik: «Lisbeth Berg-Hansen (Ap) var fiskeri- og kystminister da Aker Seafoods (nå Havfisk) ville splitte trålere og landanlegg i ulike selskap.
– Det sa jeg nei til, sier hun.»
Likevel kan du, kjære lesar, kjøpe aksjar i to ulike aksjeselskap som før var eitt. Det eine heiter Norway Seafoods, og det andre heiter Havfisk. Norway Seafoods er eigd av noko som heiter Converto Capital Fund (76,63 prosent). For å seie det med Cornelis Vreeswijk: «Det ägs av en anonym person, det finns det papper på.»

Von i hengande snøre
Måndag kom kystopprøret til hovudstaden. Demonstrasjonane gjekk føre seg framfor Stor­tinget – ikkje framfor hovudkvarteret til Aker på Aker brygge. Kystopprøret valde rett adresse, for om nokon skal hamle opp med Røkke, er det politikarane. Det gjorde dei i USA, Alaska og Chile, etter at Røkke hadde gått for langt.
Kva er sjansen for at ei Høgre-leidd regjering skal stikke kjeppar i hjula til den mektige Røkke for å hjelpe befolkninga i nokre skrint folkesette finnmarkskommunar? Alt statsminister Erna Solberg eller Elisabeth Aspaker har sagt eller gjort, tyder på at dei vil føye Røkke/Havfisk – sjølv om fiskeriministeren har bede departementet granske Havfisk-trålaranes leveringar til land i perioden 2006–2012. Høgre arbeider for å vatne ut leveringsplikta ved å gjere henne regional. Det tyder at trålarane kan levere der dei finn det føremålstenleg innan­for ein region, og må ikkje halde seg til visse «moderanlegg». Slik kan fisken og landaktiviteten, som verka så uløyseleg knytte saman då avtalane blei inngått, sakte drive bort frå kvarandre.

Dokument 8
No vil SV og Ap ha den innstramminga av leveringsforpliktingane som dei sjølve ikkje gjennomførde av omsyn til «marknads­situasjonen». No snakkar dei høgt om å inndra Røkke/Havfisks konsesjonar og gje dei til kystflåten, om fisken ikkje blir levert på land. Dei vil også ha omkamp om Mehamn og har etter det ei sentralt plassert kjelde i Ap fortel, fått til ein avtale med Venstre og KrF, og dermed fleirtal, om å levere inn eit såkalla «dokument 8-forslag». Då kjem avgjerda om at Aker ikkje treng å levere i Mehamn, opp i Stortinget.
Regjeringa kan hamne i mindretal i fiskeripolitikken. Det er von i hengande snøre.
Helga Pedersen (Ap), stortingsrepresentant frå Finnmark, uttala til avisa Finnmarken i samband med demonstrasjonane til Kystaksjonen framfor Stortinget: «Om jeg ikke deltar, så skal jeg i alle fall være til stede.»

Denne gongen heldt ho det ho lova.

Aker ASAs generelle kommentar til artikkelen, som dei har fått lese, er: «Kystaksjonen nytter namnet til Kjell Inge Røkke for å få merksemd om sin kampanje. Norway Seafoods og Havfisk er to sjølvstendige selskap med kvar si konsernleiing og uavhengige styre. Kjell Inge Røkke har ingen styre­posisjon i nokon av dei to selskapa».

Artikkel frå Dag og Tid

Advertisements