Bok – Sandra

Sandra

 

Del 1 – Byrjinga – eit liv tek form

Kap. 1

 

Månen hadde gått og gjøymt seg. Sola kom ikkje til å stå opp att neste morgon. Himmelen hadde ramla ned. Stilla hang lenge i rommet etter utbrotet til foreldra. Kva var det eigentleg han hadde innbilt seg, denne doktoren. Doktor liksom, kome her med reine formaningar om å sende dottera deira bort. Utan vidare. Mora sente eit olmt blikk mot doktor Sundt.

 

Bak det store skrivebordet sat den mannen som hadde kasta sanninga i ansiktet på dei. Gardinene i vindauga bak han hang slappe ned, som om dei slutta seg til stemninga i rommet. Eit svakt okergult ljos kom inn i det ellers grønblå legekontoret, sette i første omgang litt fart i kontrastane, med ei nesten komplementer stemning. Men den vesle ljosstipa tapte seg fort og kontoret for attende til sin innestengte mørke stemning.

 

Doktor Sundt tok endeleg ordet. ”Eg…”han drog på det ”…eg meinte ikkje å vere den rå utan kjensler, det var berre eit framlegg”. Han sette seg tungt ned att i stolen bak skrivebordet, han såg litt uroa ut.

 

Mora reiste seg, samtalen var slutt, det tente ikkje til noko å sitje her lenger. Gruble det kunne ho gjere heime. Faren reiste seg også. ”Er det noko meir du vil fortelje oss”, spurde han. Doktoren såg forvirra opp, samla seg litt og reiste seg. ”Nei ikkje noko vidare….eg…lukke til så lenge”, sa han kort. ”Ha det godt då, Sandra”. Han klappa ho svakt på hovudet, som for å gjere det litt godt att etter det som var sagt.

 

Foreldra gjekk ut den slitte gråkvite legedøra, med Sandra gåande mellom seg. Bilturen gjekk utruleg fort, ho hugsa ingenting av det heile, endå det var ho som kjøyrde. Det gjekk vel heilt mekanisk føre seg, tenkte ho. Dei var heime att i eit delvis mørkt og kaldt hus. Endå det berre var ettermiddag var det halvmørkt no. Det var ei tid att før sola snudde og dagane vart lengre. Ei deprimerande tid. Ho stelte i stand litt mat til Sandra, mens ho tenkte på det som hadde hendt på kontoret til doktor Sundt. Frykteleg lang tid tok det også, tenkte ho, nei kanskje ikkje, det var vel berre den psykiske tida som var lang. Ho sat på stolen ved kjøkenbordet og såg på Sandra som leika på golvet tett ved. Ho hadde ikkje ete opp all maten sin, det var noko med leiken som opptok Sandra slik at ho gløymde alt som handla om mat. Mora sat og såg på henne mens ho tenkte anklagande ord om seg sjølv. Ho byrja klandre seg sjølv for at dottera hennar ikkje var som andre. Kva i all verden hadde ho gjort! Kvifor kunne ho gjere slik mot si eiga dotter! Det formeleg skreik inni henne. Etterkvart vart det berre meir og meir sjølvanklagande ord. Ein utruleg og absurd tanke om at ho og faren hadde skuld i at dottera deira var fødd med eit handikap. At dei var nermast for kriminelle å rekne, iallefall ho. Til slutt godtok ho denne tanken og gjekk inn i ein annan tilstand.

 

Ho gjekk inn i ein depresjon som skulle vise seg å verte langvarig. Så langvarig at mannen, José, vart reint ute av seg etterkvart og lurte på kvar det skulle ende. Han forstod at noko måtte vere gale, men det skulle ta ei tid før han verkeleg forstod allvoret i det. Fordi Vår, som eigentleg hadde eit opptimistisk namn, fungerte omtrent som vanleg i det daglege. Ho var mor for Sandra, sambuar med José, stelte huset meir enn ho ville, og måla litt når Sandra sov eller når tida ellers tillot det. Men alt var ikkje som det skulle, likevel. Noko inni henne var endra. Ho kjende at noko ikkje var bra inni henne. Ho visste kva det var, men snakte ikkje om det. Det var som om ho var oppdelt inni seg, var liksom to personar tykte ho. Den eine personen var som eit anna vesen, som ikkje høyrde heime på denne planeten. Eit vesen som kom langvegsfrå, frå rommet ein stad, og som hadde forvilla seg til den blå planet ved ei feiltaking.

 

I byrjinga kom psykosen tydeleg fram i arbeida hennar. Bileta var ein spegel av hennar indre tankar og kjensler. Motiva var underleg nok ljose og harmoniske i fargebruken. Men såg ein nerare etter såg ein at det låg noko under fernissen, under dei dyktige penselstroka. Noko deprimerande og djevelsk låg det i nokre av måleria. I eit av dei, midt ute i eit vatn med vakker natur ikring, ganske naturalistisk i seg sjølv, kunne ein, om ein såg godt etter, skimte eit jenteanlet under vassflata. I eit anna motiv ute frå havet, såg ein noko som likna periskopet på ein ubåt, men såg ein konsentrert på det var det klårt og tydeleg. Det var eit reagensrøyr som flaut med eit foster inni. Hadde det berre stoppa med det, hadde lurvelevenet vore ungått, men tankane gjekk av skaftet. Dei sterke utrykka ho fekk fram på lerretet tok henne med til ein tilstand der kunsten var spira til den vesle busken av depresjon som veks til eit stort uhyggeleg fandens tre. Med svere lange greiner som grip tak i ein og klemmer til, og held fast som om det ikkje vil sleppe taket. Slik vart det for Vår etterkvart. Ho kjende det som om tankane tok kveletak på henne og ikkje vil la henne få puste. Ho gjekk meir og meir inni seg sjølv med sine kvelande tankar. Mindre og mindre snakka ho med José også. Noko som var sterkast for han å sjå var at ho etterkavrt fekk ein antipati for Sandra. Den var veksande. Han merka det mest på slike ting som hadde med hennar interesse og ansvar for dottera å gjere. Det hende mange gonger når han kom heim frå arbeid at Sandra var heilt åleine inne. Ho var mange gonger rett og slett innelåst, mens Vår sat ute i hagen og målte vidare på desillusjonerte motiv. Eller ho var på lange turar i området ikring, andre gonger låg ho berre i senga og stirde i taket.

 

Ein dag José kom heim var Sandra åleine, ikkje låst inne, men ho leikte for seg sjølv ute i hagen. Ho hadde det tydeleg morosamt med seg sjølv, ho smilte og lo litt av og til mens dei vesle hendene hennar leika med spann og spade i sandkassa. Han gjekk bort til henne mens han såg seg ikring. Vår var ikkje å sjå nokon stad, kvar i all verda var ho denne gongen, tenkte han. I huset var ho heller ikkje, han byrja verte uroleg. I den tilstanden ho var i no kunne ho nesten finne på kva som helst. José bøygde seg ned til Sandra og spurde: ”Veit du kvar mamma er?” Ho hadde vorte veldig flink til å snakke i det siste. ”Mamma er vekk, ho gjekk på vegen der”, sa ho og peikte nedover mot den gamle kjerrevegen som vart borte eit stykke frå huset bak ein del buskar og kratt. Vegen var kanskje eit par hundre meter lang før den bokstavleg tala enda i sjøen. Berre det ikkje har hendt henne noko, tenkte han, mens han tok Sandra påarmen og småsprang nedetter vegen. Veret var ganske mildt og dei første fuglane byrja kome attende frå sør etter vinteren. Men det var ikkje det José var mest oppteken av akkurat då. Han skunda på litt, som for å nå fram i tide. Til kva? Han visste ikkje. Nede ved sjøen såg dei vårsola bada strålane sine i vassflata, oppe i lufta hang nokre måsar og overvaka det heile. Dei var truleg på utkikk etter dagens fiskemiddag, litt vel langt inne til å lukkast med det, kanskje. Ein fin vårstemning var der i alle fall. Det var berre det at José verken såg eller kjende ein slik stemning, akkurat no. Istaden kjende han noko illevarslande inni seg. Lik den gongen for over 3 1/2 år sidan då Sandra vart fødd. Han visste ikkje kva det var denne gongen heller, eitkvart var det iallefall. Han prøvde å få tankane bort.

 

Det var Sandra som først såg mora. ”Mamma har lagt seg”, sa ho, nesten litt trist i stemma. ”Kvar såg du ho, kvar er ho, Sandra”, spurde han nervøst. José var lettare hysterisk no der han såg seg rundt til alle kantar. ”Mamma har lagt seg”, tok Sandra opp att. ”Der borte”, sa ho endeleg og peikte. José for rundt og såg i den leia dottera hadde peikt. Endeleg såg han henne han og. Nede ved vasskanten i sanden låg ho delvis gjøymd bak ein stor stein. Skuggen av henne og steinen var liten, men stor nok til å markere ein tydeleg svartfiolett tone mot den lett okerfarga sanden. Med den blanke vassflata som speigla striper av den cyanblå himmelen i bakgrunnen, var stemninga nesten elektrisk. Men nokre store bøketre langs sidene på vegen gjorde biletet meir dramatisk.

 

José sette Sandra frå seg og gjekk fort ned til vasskanten. Vår låg halvvegs ute i vatnet, halvegs på land, med hovudet liggande på sida i sanden. I første augnekast såg det ut som ho sov. Kanskje ho berre har sovna her i den varme vårsola, mens ho sat og laga ein akvarell, tenkte José, akvarellskrinet låg ope ved sida av henne. Brått såg han noko som sette eit støkk i han. Der, rundt den eine armen hennar som låg ute i vatnet, var vatnet farga raudt. Det siva ut litt blod, i ein jamn tynn straum som etterkvart løyste seg opp i vatnet og vart borte. Han løfta armen hennar opp for å sjå, det var ikkje tvil, ei rift, nei to små kutt var det, rett over hovudpulsåra, like ovanfor handleddet. Ei lukke var det , tenkte han, at ho ikkje hadde skåre seg langsetter pulsåra, hadde ho det gjort kom døden raskt. Han merka at ho pusta, men tida var knapp, ho måtte på sjukehus, og det fort.

 

Med Vår hengande i armane sine og vesle Sandra diltande etter, gjekk han halvegs slepande halvegs støttande på mora opp den gamle kjerrevegen mot huset. Bilen stod ulåst framme i oppkjøyrsla, men spørsmålet var om nøklane stod i. Etter å ha fenge Vår inn i bilen oppdaga han at dei ikkje stod i tenningslåsen. Panikken byrja å melde seg då han sprang inn i gangen på jakt etter nøklane. Han fann dei, låste ikkje døra til huset, sette seg fort inn i bilen, og oppdaga at Sandra framleis stod utanfor. Ut av bilen att, fekk Sandra opp i barnesetet framme i bilen, sette seg så til for å starte bilen. Brått merka han ei ro sige inn over seg, merkeleg tenkte José, så roleg plutseleg. Litt undrande fekk han bilen i gong og kjøyrde ut frå huset, gjennom byggefeltet der dei budde og ut på hovudvegen mot det vesle sjukehuset. Der vart Sandra fødd ein seinsommardag for over 3 1/2 år sidan. Han tenkte litt på dette, og det som hadde hendt for litt sidan. Kva var grunnen til at Vår hadde gått så langt som å prøve å ta sitt eige liv? José visste ikkje. Var det noko gale med han, hadde han ikkje vore den gode partnaren han burde? Han fekk ikkje desse tankane frå seg. Han strekte ikkje til kjende han, så makteslaus kjende han seg, på nytt fekk han eit uroleg drag over anletet. Dei nerma seg sjukehuset.

 

Neste dag var faren og Sandra på vitjing til mora. Mora hadde allereie kome seg reint fysisk, dei to riftene over pulsåra hadde ein bandasje over seg, ho såg ut til å kome seg, og såg velstelt ut. Men det var fysisk sett. José såg det straks, hennar mentale tilstand var på eit lågmål. Ho låg med hovudet vendt mot den eine sida og stirde ut gjennom glaset, eller var det stirde ho gjorde? Augene var så tomme, utan liv, som om dei var laga av glas, gjennomsiktige. Så resignert var blikket hennar at ho merka ikkje at det var folk i rommet. Det var når Sandra sa, hei mamma, at ho snudde seg. Det gjekk eit kort augeblikk før ho sansa seg, men smilet kom ikkje. Noko som ville ha kome om tinga var som dei skulle. ”Korleis går det”, spurde José. Det tok ei stund før ho svara, det kom lågt, langt der inne frå. ”Jevleg!” Ho reiste seg halvt opp i senga, slangen som gjekk frå posen med blod og ned til kanylen i armen henner vart brått stram, men vart slakk att då ho resignert seig attende i senga. Det var noko ho hadde vilja seie, ho såg fortvila ut, det var til Sandra ho hadde vendt blikket. Men ingenting, ikkje ein lyd kom ut av munnnen hennar. Sandra såg på mora med forventning, men også litt undring, i blikket. Ho visste nok at ikkje alt var som det skulle med mora, ho tenkte truleg på det påsin barnlege måte. Den vesle jenta sine tankar gjekk sikkert lengre enn dei vaksne forstod, men tankane vart berre hennar. Kanskje førestilte ho seg at ho og mora var på ei ferd saman, langt, langt avstad. Ei ferd som gjekk over ei grense, over til ei anna førestilling. Ja, kanskje var det slik ho tenkte. Ei verd der natta aldri var, der ei sol, nei to soler forresten, varma heile tida. Alle slags merkelege, men vakre dyr, for til alle kantar. Ja sjølvsagt var ein del av dei i ro også, fuglane var også av og til i ro. Og då song dei. Så fint song dei at ho og mora stod heilt stille, kjempestille, og berre høyrde på. Brått kom noko farande mot dei, ein skugge som var veldig mørk. Kva ville skuggen?

 

Sandra oppdaga at det var faren som tok henne i handa, han ville til å gå. Ho var brått attende i denne verda, ja om ho i det heile teke hadde vore i ei anna verd. Ingen andre enn Sandra viste det. Me kjem att i morgon, sa han berre. Dei gjekk ut av sjukehuset, ein sval vårvind følgde far og dotter bortover mot bilen. Han såg ned på dottera si, finare dotter kunne ingen ønskje seg, tenkte han stolt.

 

”Det er noko eg må snakke med deg om”, sa José, han sat i stova til bror sin Enrique. Han hadde bestemt seg for å vitje broren etter sjukehuset. Han måtte ha nokon å snakke med. ”Det er noko eg må seie deg”, tok han opp att, men broren hadde allereie gått på kjøkenet for å gjere istand eitkvart. José såg seg rundt i stova til broren. Den var lett møblert, ikkje overdreve med dekorasjonar eller andre ting heller, berre nokre få bilete av familien i Chile, og ein gamal politisk plakat frå 70-åra. Den var frå dei fyrste åra av militerdiktaturet og viste ein folkehop med knytta never, symbolet til det chilenske kommunistpartiet MR, og teksten Hasta la victoria siempre, Sigeren vil for alltid vere. Nokre halvvisne, ei gong grøne, potteplantar danna dekorasjonen under plakaten og familiebileta. Det vart ein nesten slåande symbolbruk, umedvete naturlegvis, på heile den lange natta Chile hadde vore i, i 17 lange år. Dei stakkars potteplantane vart, om ein tolka det vidt, folket som etterkvart visna bort under åket og jernhelen til diktaturet, men som alikevel såg håpet i dei massar som stod fram og torde kjempe, slik plakatteikninga skulle vise. José sat lenge i sine eigne tankar og funderte på dette. Kvifor dei, han og broren og ei syster kom til Noreg, Kor tøft det var den fyrste tida i eit nytt land, Kva dei måtte gjere for å få seg ein stad å bu og eit arbeid og…… Han vart avbroten i sine tankar av broren Enrique som kom inn med kaffi til dei og brus til Sandra. ”Jasså de har teke dykk ei tur idag, og så hit av alle plassar på ein flott vårdag som denne”, sa broren med eit smil og litt chilensk tonefall. ”Kva er det du vil snakke med meg om”, spurde han, som for å ta opp att tråden José hadde byrja med. Enrique spurde Sandra korleis ho hadde det, mens han venta på at broren skulle seie noko. Sandra sa ikkje noko, ho drakk brusen sin litt tankefull.

 

”Vår….har prøvd å ta sitt eige liv”, sa José endeleg. Det vart stilt nokre endelause sekund. På ansiktsuttrykket såg Enrique at det var ei liding for broren å få sagt det. Men det var ei påkjenning å få slike nyhende rett i anletet også, kjende han. ”Me kjem rett frå sjukehuset, der me kjøyrde henne”,la han til og såg på dottera si som for å ta ho med i dette og. ”Er ho….”,Enrique kom ikkje lenger, ”nei det er ikkje fare at ho skal dø”, sa José fort. ”Det er ikkje det som er problemet”, heldt han fram. Han fortalde om den siste tida heime då ho vart meir og meir apatisk i høve til Sandra, og seg sjølv, depresjonen som kom sigande innover henne som ein skugge. Gårsdagens hending, der Sandra først hadde sett ho, stikket han kjende i brystet då han og såg henne, liggande nede ved vasskanten. Så hadde han oppdaga at ho hadde skjert seg med ein skalpell, heldigvis ikkje langsetter blodåa, men to rift på tvers. Ein slik skalpell ho brukte, er ved sidan av det medisinske bruk, også noko kunstnarar brukar til å skrape av målinga med, på lerret eller palett. José hadde heilt hengt seg opp i omgrepet skalpell no. Han fortalde omhyggeleg korleis han såg ut, kva den vanlege bruken var, kva kunstnarar brukar den til, ulike typar, storleikar, osb. Dette interesserte ikkje Enrique i lengda, han braut broren av og sa; ”det er greitt det, men korleis vert det når ho kjem ut av sjukehuset, kva skal hende då?”, undra han.

 

Dei sa ikkje noko på ei stund, sat og såg ut i lufta framfor seg, stillheita omringa dei. Lyden av Sandra som leikte med nokre bamsar ho hadde med seg, var det einaste som braut stilla.

 

”Kan eg føreslå ein ting”, sa Enrique brått. José skvatt litt, han hadde sete i sine eigne tankar og prisa stilla. ”Eg synes Vår skal ta seg ein tur eller ferie åleine ein eller annan stad”, Enrique heldt fram utan å vente på broren si meining, ”kanskje ho skulle ta seg ein tur til broren sin i Tønsberg. Ja det er kanskje det beste”, sa José kort. ”Dette er berre lause tankar frå mi si side”, skunda broren seg å seie. José nikka berre. Sandra ville no ha eit ord med i laget, ”eg vil til mamma”, sa ho. Begge brørne såg på ho undrande, som om ho tala eit anna språk enn dei, men så sansa faren seg og tok henne opp på fanget. ”Me skal heim no, men i morgon skal du og eg og kanskje onkel Enrique vitje mamma”. Ho sutra litt i byrjinga, men slo seg til tåls med det etterkvart. Dei tok farvel med kvarandre. Faren og dottera reiste heim til tomt hus.

 

Vel heime var klokka mange og Sandra burde ha vore i seng for lenge sidan, tenkte José, men først litt mat. Etter den gjenstridige tannpussen sovna ho omlag når hovudet hennar nådde puta. Faren gav henne eit kyss på kinnet til godnatt, men det merka ho ikkje, ho var allereie sovna. Han dytta dyna godt ikring henne og gjekk ut i stova, der vart han sitjande ei lita stund, mens tankane gjekk i høgfart og ville ikkje gje han fred. Dei gav seg tilslutt alikevel, tankane, han hadde sovna, han og.

 

Vår var litt betre, også psykisk, tykte José, han, Sandra og Enrique var på vitjing til henne neste dag. Ingen andre hadde vore og vitja ho, kunne ho fortelje, José sa fort at det ikkje gjorde så mykje, dei var no der, og dessutan var det ingen andre, trudde han, som visste det heller. Dei kom inn på samtaleemnet frå igår, og spurde om ho ville reise bort ei stund, kanskje vitje nokon. Det var ikkje teikn til interesse i første omgang, men det endra seg litt då boren hennar i Tønsberg vart nemd. José visste frå før at ho i periodar lengta heim til familie og vener i Tønsberg, og området rundt, på ein måte spelte han litt på dette, men ville ikkje presse ho heller. Han såg seg rundt i dette fylkeskommunale sjukehusrommet med nummer A13 utanpå døra. Det irriterte han litt at ikkje det var spandert meir på å gjere slike rom som dette trivelegare, andre fargar enn den sjuklege gulfargen som var så typisk, og nokre bilete av ekte vare, ikkje desse evinnelege reproduksjonane heile tida. Men på dette rommet var det ikkje ein reproduksjon heller, av Renoir, Matisse, Klimt eller Picasso, eller nokon av dei andre mest brukte reproduksjonar, for den sakens skuld. Ingenting var det på veggene, berre denne nermast psykedeliske gulfargen. Ein kunne bli sprø av mindre, tenkte han, men tok seg fort i det og gløtte litt skamfull bort på Vår.

 

”Eg vert skriven ut i morgon”, sa Vår brått. Sandra sat i ein stol ovanfor mora og såg på henne med ein sjokoladebit i munnen. Det såg ikkje ut som ho forstod kva mora sa, men etter ei forklåring av faren, smilte ho. Utanfor vindauga var solskinet sterkt og dei neraste bjørketrea glitra i den svake vinden som rørte blada, men bak i horisonten var det ein farleg skybanke som nerma seg. Kva ville framtida kome med? Regn eller sol? Truleg begge deler, om ikkje på same tid. Sandra var, tross alle gode eller ikkje gode psykiske tilstandar hjå foreldra, ljoset i livet deira. Ho var førebels deira einaste unge, fleire var kanskje i vente, men var i allefall fleire år fram i tid. Slik tenkte dei begge to, kvar for seg, og i morgon kjem også ein dag.


Kap. 2

 

Nokre dagar etter utskrivinga frå sjukehuset reiste Vår til broren sin i Tønsberg. José køyrde ho til jerbanestasjonen, på vegen dit sa dei ikkje stort til kvarandre, akkurat som i den første tida dei var saman. Gjennom dei første åra og spesielt før Sandra kom til verda, var dei ofte tause saman, det dei sa til kvarandre var nesten aldri lange utgreiingar om ting, heller korte setningar eller berre ord. Men ikkje så å forstå at kjærleiken og den store lidenskapen ikkje var til stades, snarare tvert om, dei trong berre ikkje mange ord for å få kjenslene fram. Likevel var dei to inneslutta menneske, og det tok lang tid før dei prøvde på meir enn nokre setningar om dagen. I åra etter Sandra sin fødsel, endra dette seg litt, det var som om tilveret vart slik endra at dei rett og slett hadde trong for fleire ord å forklåre det med. Spesielt mora, men også faren, hadde trong til å fortelje slekt og vener om den store lukke det var å få eit barn. Dette endra seg på nytt, då dei fekk meldinga om at Sandra hadde eit handikap , denne gongen attende att til den stilla frå før ho vart fødd. Stilla kom truleg brått på dei, det var ikkje lett for dei å takle dette saman, snakke om nyhende, snakke om kva dei kjende inni seg. Slik vart det til at den eine av dei gjekk inn i ein mørkare fase.

 

 

Etter fleire veker borte frå kvarandre, bestemte Joséˇ seg for å ringe til Vår. Han hadde ikkje skreve til henne i det heile teke, ho hadde sendt han to brev. Broren til Joséˇ hadde ikkje telefon, så det vart ein telefonkiosk eit stykke unna. Regnet fossa ned og det var eit voldsamt leven å stå inni denne glasboksen. Det var som å vere midt ute på havet i ei stor flaske med kork, tykte han, akkurat som flaskepost på veg til det ukjente langt borte. Han hadde ei melding han ville sende, ikkje med flaska som sendar, men gjennom telefonlina. Han slo nummeret, det ringte både vel og lenge, endeleg var det nokon som tok av røyret. Det var kona til bror hennar som tok telefonen, Joséˇ fekk ho nesten med ein gong til å hente Vår. Det var ei utruleg fin kjensle å høyre stemma hennar. Han ønskte seg at ho var ilag med han no, inni denne glasboksen han stod og ringte til henne frå. Saman her skulle dei vere, mens regnet utanfor kom fossande ned og aldri såg ut til å stanse.

 

Men det skulle enno ta over 2 veker før Vår kjende seg sterk nok til å kome attende til Sandra og Joséˇ. Sommaren hadde byrja å feste seg no, med eit grønt teppe over alt, frodigt var det alle stader, også heime i hagen deira. Den dagen ho kom heim att var hagen noko av det flottaste Vår hadde sett på lenge. Endå ei gong stod ho der utanfor huset og såg på Sandra som leika. Kjenslene ho før hadde hatt til Sandra var no byrja å kome attende, men på ein annleis måte, kjende ho. Den ubalansen ho lenge hadde kjent i kroppen var enno ikkje over, men på eit mykje lettare plan. Betre og betre vart det etterkvart i høve til dottera også, som ho lenge hadde prøvd å stenge ute frå sine tankar. Denne sommaren var tida for å bygge opp att noko av det som lenge hadde forfalle, og som til sist hadde ramla ned.

 

Vår fekk inspirasjon og tok seg mykje tid til å måle, og Sandra var med. Nesten kvar einaste dag var dei på små turar rundt der dei budde og andre stader for å finne motiv. Motiva brukte ho berre som grunnlag eller skisser til arbeida sine, som ho gjorde heime i atelieret. Ho arbeidde systematisk med oppbygninga av bileta, og tilførde sterke visuelle uttrykk i dei. I denne prosessen skapte ho eit sterkt personleg og gjennomarbeida preg over arbeida sine.

 

Denne sommaren bestemte Vår og Joséˇ seg for å få ein unge til. Noko dei også meinte ville vere bra for Sandra, å ha ei syster eller ein bror å vekse opp ilag med. Dei diskuterte ingenting denne gongen i høve til fostervassprøve og slike ting, dei nemde det ikkje med eit ord. Men langt bak i deira tankar låg nok eit ønskje om å få ein funksjonsfrisk unge, noko dei ikkje sa høgt, men likefullt tankane var der.

 

Sommaren gjekk mot slutten og hausten nærma seg. Midt i denne overgangen hadde Sandra fødselsdag. Sandra gledde seg veldigt til dagen sin, den siste tida før dagen hennar snakte ho nesten ikkje om anna. I barnehagen ho nyleg hadde byrja i, skulle dei ha eit lite selskap for henne. Dette var stort for Sandra, som berre få veker før hadde fenge nye leikekameratar. Ho fann seg fort til rette og det var tydeleg å sjå at det var bra for henne å ha fleire enn berre seg sjølv å leike med. Det einaste som var litt dumt, synes Sandra, var at ho vart fortare trøytt enn dei andre ungane. Nokre gonger måtte ho berre stoppe opp og sjå på at dei andre ungane gjorde ferdig leiken. Ein skugge frå framtida kom sakte men sikkert og ville før eller seinare ta form, skuggen hadde 4 hjul. Sandra vart 4 år den hausten.

 

Fødselsdagselskapet heime skulle vere om laurdagen, endå sjølve dagen var midt i veka, den 11. september. Etter det vesle selskapet i barnehagen, var ho i fyr og flamme. Ho gløymde både tid og stad, gledde seg så veldigt til heimekalaset. Likevel var det noko som ikkje var som det skulle. Det var noko med beina hennar tykte ho, dei ville liksom ikkje gjere som ho ville alltid. Av og tid når Sandra datt litt overraskande, gråt ho. Foreldra måtte hjelpe ho opp att og trøyste ho. Noko som alt hende oftare no synes dei. Gjekk gjorde ho lenge enno, til tross for dårlegare motorikk. Det var noko i ho som intuitivt sa: Aldri, aldri gje opp!

 

Laurdagen kom, og det gjorde mange av Sandra sine leikekameratar også……. I flokk og følge kom nokre, andre kom enkeltvis, transportert med bil av foreldra, som så reiste heim att. Gåver vart levert med små barnehagelaga helsingar på. Etterpå kom det som var best; masse pølser i brød eller lumpe, og kaker. Kaker i alle variantar, smakar og fasongar. I alle fall synes ungane det, endå det var vel knapt fem slike som retteleg kunne kallast kaker. Dei andre var innkjøpte bollar og slikt.

Mora var akkurat iferd med å rydde litt frå det overfylte og kaotiske bordet på kjøkenet, då ho høyrde eit hyl ute i hagen, og rett etterpå gråt. Ho skunda seg ut og såg Sandra ligge på plenen i ein merkeleg stilling, med omlag alle dei unge fødselsdagsgjestene rundt ho i ring. Det var eit par ungar som stod litt på avstand og undra seg, og som tydelegvis ikkje hadde vore i nærleiken av det som hendte.

 

Kva som hendte fekk Vår seinare vite av dottera og nokre av ungane som vart att litt lenger enn dei fleste, som var reiste heim. Dei la ut og maste i munnen på kvarandre om det som hadde hendt før Sandra datt i bakken. Det var nesten ikkje råd å få tak i kva dei sa, så mora til Sandra måtte spørje mange gonger oppatt, før ho kunne danne seg eit bilete av hendinga. Sandra ville også ha eit ord med i laget, og kom med sin versjon, som likna på det dei andre fortalte. Men på eit punkt skilde han seg frå deira. ”Nokon sa eg hadde små bein og trøytte bein og ikkje kunne stå lenge”, sa ho, litt undrande i blikket, som berre fireåringar kan. Ho heldt fram: ”Så var det nokon som skubba meg”, sa ho litt mutt, ”og då datt eg sjølvsagt”. Det verka nesten litt ironisk på mora når ho sa det, Sandra smilte litt også, men tok seg i det, og vart verande trist.

 

Om kvelden før Sandra skulle legge seg, såg det ut for foreldra at ho nærast hadde gløymt episoden før på dagen. Ho lo og skravla i veg om eitkvart som dei ikkje heilt forstod, og legge seg ville ho ikkje. Som andre ungar i dette før leggestadiet var ho overtrøytt og tøysete, heilt til ho vart sur og grinete, når foreldra etterkvart mista tolmodet med alle overtalingane sine. Når ho endeleg kom under dyna og mora skulle gje ho ein godnattklem, etter at faren hadde gjort det, sa ho noko som festa seg hjå mora i lang tid framover. Mora kunne nesten ikkje forstå at det var ein fireåring som sa dette: ”Me må tilgje dei, for dei veit ikkje betre”.

 

Vår tenkte i mange dagar på det dottera hadde sagt, og om ho framleis var påverka av terginga frå laurdagen. Vår visste ikkje. Det var vanskeleg å sjå slikt på fireåringar. Sandra var no i barnehagen som før, og ikkje såg det ut for at humøret hennar var nede heller. Ho leikte tydelegvis eller tilsynelatande, mora visste ikkje, bra med dei leikekameratane som hadde vore i fødselsdagsselskapet. Likevel hadde ho ei aning om at ikkje alt var som det skulle, og att eitkvart hadde endra seg, om enn aldri så lite, i eit lite barn sin hjerne.

 

Framover denne hausten gjekk det omlag i kvardagen sin gunst. Det vanlege med bringing og henting i barnehagen, faren sitt arbeid, mora sine måleri, litt avslapping om kveldane for foreldra, var dagane sin musikk. Litt elsking inni mellom, litt knying inni mellom om økonomi, litt uroing over Sandra, men kort sagt ikkje dei heilt store problema.

Men noko nærma seg. Det visste begge foreldra godt kva var. Sandra med sitt unge hjarta hadde heilt andre ting å tenkje på, kva leiker ho skulle gjere, korleis vart det i barnehagen neste morgon, og slikt noko. Ikkje visste ho kva som låg føre ho heller.

Det nærma seg ein ny kontroll, denne gongen hjå barnelegen med spesialfelt muskelsjukdomar. Det var omlag to år sidan dei hadde vore hjå doktor Sundt. Noko dei hugsa godt enno, og det var slett ikkje det beste minnet dei hadde. Begge to hugsa godt den audmjukande kjensla dei fekk når doktoren hadde ymta frampå å sende dottera på institusjon. Korleis kunne han, hadde mora både tenkt og sagt den gongen. Ei tid etter det hadde ho gått inn i ein lengre depresjon. Om det berre var denne hendinga for snart to år sidan som var årsaka, visste ikkje Vår, men i rett tunge stunder hadde ho i alle fall forklart det slik. Men denne gongen skulle dei ikkje la seg overraske slik dei då hadde gjort, det var dei fast bestemte på, noko dei hadde tala med kvarandre om på førehand. Det var heilt andre ting dei uroa seg over no. Kva med progresjonen i muskelsjukdomen til Sandra. Ville denne typen, kalla spinal muskelatrofi, som dottera hadde, utvikle seg fort eller langsamt, kva type av dei tre atrofiane hadde ho, og slik bortetter?

 

Spørsmåla og tankane var mange den dagen dei skulle vitje barnelege Åsen…….. som heldt til i eit kontor……. med litt farga gardiner i vindauga……….omlag i sentrum. Det var valsamt med trafikk……..denne dagen og………………….

som andre dagar. Det var ikkje heis i bygget og legekontoret låg i fjerde, så faren tok Sandra i armane og bar ho. Litt storpusta sette han dottera ned framfor døra til barnelegen, mora banka på. Det tok litt tid før nokon reagerte der inne, som om dei ikkje venta vitjing så tidleg på dagen. Tidleg synes José ikkje det var heller, klokka nærma seg tross alt 10. Endeleg var det nokon som tok i døra, det var barnelegen sjølv som opna for dei. Han hadde ikkje kontorpersonale i dag, kunne han fortelje, sekretæren var sjuk. Han viste Sandra og foreldra inn gjennom venteverelset til sjølve kontoret, og plasserte dei i nokre stolar framfor eit litt stort skrivebord. Truleg i mørk mahogny eller eit anna tropisk treslag. Sikkert ulovleg hogt i regnskogen i Amazonas, tenkte José mens han sette seg i ein låg skinnstol.

 

José og dei andre vart avbrotne i sine tankar, av Truls Edvin Åsen, som var barnelegen med kompetanse på muskelsvinn sitt heile namn. Han tenkte å byrje med litt generelle forklåringar på kva Spinal Muskelatrofi, SMA, var for noko, sa han. Sjølv om foreldra hadde fenge innføringar om dette allereie då Sandra fekk si første undersøking ved 2 årsalderen, så var det greitt med litt repitering. ”SMA har med kontakten mellom hjernen og muskulaturen å gjere”, byrja han, ”dei elektriske nerve-

impulsane eller signalane frå hjernecellene i framre og midtre del av hjernen går gjennom sentralnervesystemet i ryggmargen, der celler kalla framhornceller sender signala vidare til dei ulike musklane i kroppen”, han trekte pusten djupt, som for å ta att litt av den tapte pust i det han sa. ”Her kjem me inn på kjernen i SMA, det er nemleg slik at ikkje alle desse store nervecellene i framre del av ryggmargen, altså kalla framhorncellene, fungerar. Dei sender ikkje alltid signalane vidare, eit brot på ”telefonlina” om ein vil”, skunda han seg å seie. ”Difor får ikkje alle musklane dei impulsane dei treng, og dermed svinn musklane vekk over tid, derav omgrepet muskelsvinn”, sa han litt unødvendig, med eit svakt smil.

 

Det vart stille ei stund, han tok seg i det og ville halde fram, men vart avbroten av Sandra. ”Er det mine celler du vil ha”, spurde ho nesten litt skuffa. Dei andre måtte trekke på smilebandet, det var faktisk litt i det ho sa, for tidlegare år hadde det vore snakka om ein muskelprøve, men diagnosen var truleg sikker, og dermed ikkje nødvendig. Sandra såg litt forundra på dei andre som lo litt av det ho sa, men tok seg ikkje nær av det. ”Når det gjeld Sandra”, heldt barnelegen fram, ”så har eg fenge inntrykk av at ho har atrofi av type II eller III, sannsynleg III. ”Men ein kan ikkje vere sikker på det enno”, la han til. Han tenkte seg litt om før han spurde om å få sjå litt på Sandra. Han spurde ho om kunne røre litt på armar og bein, strekke dei ut og trekke dei attende, mens legen heldt litt att, for å auke motstanden. Ho gjorde som han sa, og strekte på dei vesle delane av kroppen sin etter tur.

Etter ei stund med dette…… måtte Sandra kvile seg litt, før ho heldt fram med sitt, å sjå i ei lita biletbok ho hadde med seg.

 

Åsen snudde seg mot foreldra og sa: ”Eg meiner bestemt at dottera dykkar har SMA type III, både sett ut frå den motstanden som er i muskulaturen hennar, som forresten er bra”, la han til, ”og det faktum at ho nokolunde tidleg byrja gå. Noko som omlag ikkje hender i type II, å gå sjølvstendigt i heile teke meiner eg”, skunda han seg å legge til.

Dei vart sitjande litt tagale og omtenksame foreldra til Sandra før dei sansa seg og nesten utbraut i munnen på kvarandre; at dette var mykje betre enn dei hadde frykta. ”Me er deg stor takk skuldig for at nokon endeleg har forklåra oss godt og presist om denne muskelsjukdomen”, sa Vår, ho hadde sete lenge tagal og berre følgt med, halvinteressert, på muskeltestane legen hadde gjort på Sandra. No var det som ho vakna til litt. Ho vart meir ivrig lydande til det doktor Åsen hadde å seie, og hadde sett seg rettare opp i stolen. Brått var ho meir deltakande i det heile.

 

Barnelegen hadde litt meir på hjarta, og fortalte om dei arvelege sidene ved SMA. ”Det er eit kromosom i DNA som er defekt”, kunne han fortelje, ”på kromosom 5 er det ein genfeil som begge foreldra må ha for å få eit funksjonshemma barn, det er omlag 25 % sjanse for at ungen får SMA”, la han til. Foreldra såg på kvarandre ei stund…for å la desse nye fakta søkke litt. Josésamla tankane sine og spurde legen: ”Men det vil også seie at det er 25 % sjanse for å få eit funksjonsfriskt barn? Det er rett”, sa Åsen kort. ”Ein treng to defekte kromosom for at det vert ein funksjonshemning, men eit barn kan få eit øydelagt kromosom av ein av foreldra”, heldt han fram,” men er berre berar av genet og får ikkje muskelsvinn”. Han tenkte seg om og sa: ”Sjølvsagt treng ikkje ein unge å få øydelagte gen i det heile teke, det er det også statistisk 25 % sjanse for”. Åsen sette seg litt tungt ned i stolen bak det store regnskogsbordet sitt og tørka seg på panna. Det såg ut for at det hadde teke litt på, med denne konsentrasjonen det var å prøve å gje dei rette opplysningar til foreldra og på ein så skånsam måte som mogeleg. Ikkje så reint lite psykologi var det i dette også, det visste han. Han erindra mens han sat og samla tankane, at det hadde vore døme på kor gale det kunne verte, om foreldre oppfatta legen som kald og teoretisk.

Åsen hugsa at ei gong hadde foreldra til ein liten gut som fekk diagnosen SMA I, storma ut i sinne og frustrasjon, med ungen hengande i armane på ein av foreldra. Dei kom aldri att. Etter den hendinga prøvde han å ha eit meir pragmatisk tilhøve til stemninga i rommet. Rette merksemda mot kjemien og dermed styre det han sa og spesielt måten han sa det på etter det. Hadde han lukkast med det? Ja, han trudde det, men sikker var han ikkje.

 

Han vart teken attende til denne tilstanden av nokon som smaug seg rundt det store skrivebordet hans. Det var Sandra som ville ta det nærare i augesyn, det såg nesten ut som ho ville sjå om det var ekte og om han hadde eit lovleg stempel på det for import av tropisk tre. Foreldra hadde reist seg og gjort seg i stand til å gå, men det virka ikkje som Sandra hadde gjort seg heilt ferdig med skrivebordet til barnelege Åsen. Mora gjekk difor bort og ville ha dottera med, og litt motvillig tok ho handa til mora……

Dei takka for seg og avtala ei tid om eit halvt år. Då kunne det hende at dei, han meinte forskarane, hadde nye spennande forskingsresultat å kome med når det gjaldt nevro-muskulære sjukdomar. Men sikre på det var ingen, la Åsen til, det kunne likså godt hende at gjennombrotet kom om 10 år, sa han litt lakonisk. Foreldra tok farvel og dreide på helen og gjekk, det såg ikkje ut til at dei brydde seg noko serleg om desse mildt sagt luftige framtidsutsiktene i forskinga. I alle fall ikkje då.

 

Vel heime att, vart det middag, etterpå stupte alle i seng til ein, til dei å vere, uvanleg lang ettermiddagskvil. Slikt pla å vere sjeldan kost i den familien, men til og med Sandra som omlag aldri hadde lyst eller tid til kvile, sovna momentant. Ho vakna att først mange timar seinare, og då var det kveld og barne-tv var over for lenge sidan. Foreldra sette seg litt halvsøvnige framfor fjernsynet, der vart dei verande stort sett resten av kvelden. Einaste utanom familiære ting som braut inn, bortsett frå maset i fjernsynet, var ein telefon frå broren til José og foreldra til Vår i Tønsberg. Dei lurte alle på korleis det hadde gått hjå legen, kva han hadde sagt, korleis Sandra hadde likt seg der, kva dei gjorde på no, og så bortetter. Spørsmåla frå slekta stod i kø. Til slutt vart både José og Vår lei heile greia og avslutta samtalane med ein eller annan bortforklåring, og la på. Resten av kvelden føregjekk utan særleg meir snakking. Berre den evinnelege tytet frå fjernsynet fortalde at det truleg var folk heime.

 

Det nærma seg snart noko som Sandra visste var spennande, noko ho hadde høyrt dei vaksne sa ikkje var lenge til. Kor lenge det var og kva det tydde, visste ikkje ein fireåring, at det kom snart var tross alt det viktigaste. Men det var absolutt nokon som utmerka godt visste kor lenge det var til Jul. Det var handelsstanden og reklamefolka……. dei let ikkje eit sekund gå frå seg til allereie i oktober, å fortelje om kor fantastisk denne jula ville vert…..berre dei passa på å vere om seg med gåver til kva det måtte vere. Det verka på foreldra til Sandra at det var det same med dei immaterielle sidene ved høgtida. Nei det vart omtrent ikkje nemnt, anna enn i barne-tv. Berre når du fekk handla det dei, altså kremmarane, ville du skulle handle, ja berre då kunne du få ei god jul. Og storleiken på juleønsket såg ut til å auke proporsjonalt med talet tusenlappar du la att i butikken. Dette ville eigentleg ikkje Vår og José vere med på….. dei nekta på å vere med på denne materielle karusellen….men kva, kvifor og kven skulle dei gje gåver til……familie…..kor mykje til humanitære org? Kva kunne dei spare ved å lage ting sjølv? Sandra og dei andre i barnehagen laga mykje fint, det var visst. Kanskje kunne forbrukarsamfunnet endre seg ei gong, tenkte dei, men då måtte det hende noko radikalt. Dei hadde enno tid å vente..

Kap. 3 (historia held fram……i skulen)

Læraren visste ikkje kva han skulle seie, om han skulle kjefte eller ikkje. Det var tydeleg å sjå at han ikkje var vant med slike situasjonar, uvanleg som det var att slikt hende første skuledagen, med foreldra til stades og det heile. Så tok læraren seg saman og gav Vegar ei lita tilsnakking. Sandra sat og såg på den stakkars jenta som hadde fenge øydelagt teikninga si, ho hadde medkjensle med jenta. Sandra kjende seg nesten like trist som ho, kunne det sjå ut som. Læraren var ikkje heilt ferdig med irettesettinga av guten då skuleklokka ringte. Like brått som den byrja, slutta den første skuledagen, tykte Sandra. Ho var att i klasserommet saman med foreldra og læraren, alle dei andre kom seg fort ut då klokka ringde.

 

Vel heime att var Sandra nesten ikkje til å stoppe, ho hadde så mykje å fortelje frå den første skuledagen att det gjekk reint i surr for henne. Til slutt måtte mora hjelpe henne, slik at faren fekk med seg noko av det som ho ville fortelje. Etterpå viste Sandra far sin det ho hadde fått på skulen. Midt oppe i alt dette om skuledebuten hennar, hadde dei heilt gløymt bror til Sandra, men no høyrde dei grining, han hadde nettopp vakna etter ein liten kvil.

 

Seinare på dagen, etter kveldsmaten, sat Sandra på rommet sitt og teikna. Ho skulle ikkje på skulen neste dag, og fekk difor lov til å vere lenger oppe. Teikningane hennar denne kvelden var påverka av opplevingane frå første skuledag.

 

Etter vel ein månad på skulen hende noko som gav den unge Sandra eit lite sjokk. At noko var gale den dagen Sandra kom heim frå skulen, var lett å sjå. Men kva det var kunne ikkje foreldra vete, og Sandra sa heller ingen ting. Ho nekta å ete middagsmaten som var sett fram og for inn på rommet sitt. Då mora ville snakke med henne stengde ho døra, eg vil vere åleine, sa ho. Lenge sat Sandra der inne i sine eigne barnlege tankar, i ei anna verd, langt frå denne. Illusjonar, skapt av henne, skapt av eit barnesinn som kjende seg tråkka på. Desse førestillingane var gode mot henne, skapt som motvekt mot urettferd, urett ho hadde opplevd for første gong. Med eitt var det som om ho ikkje sat i rullestolen lenger, ho hadde flytta seg ut av han og stod ved sida av. Stolen med dei fire hjula hadde aldri eksistert, men ho vakna og sat framleis i han. Ho sat med hendene under haka, ålbogane kvilande på dei vesle låra sine. Ho tenkte attende i tid, ikkje langt attende, berre til tidlegare same dag. Der erindra ho noko som hadde sett eit støkk i hennar unge liv. Attende til matfriminuttet var ho komen. I over ein månad hadde ho vore førsteklassing no, og litt kjend med miljøet var ho etterkvart, men ikkje alle sider. Denne dagen skulle ho verte kjend med noko nytt og framand for henne, men aukande innanfor skulemiljøet, noko skremmande ho ikkje visste kva var. Det var mobbing. Ordet er som eit slag frå ei kjempestor klubbe, ei klubbe som gong på gong treffer sitt offer, med dei same frasene opp att heile tida. Ustanseleg råkar mobbeklubba sitt menneskesinn, i lange periodar som aldri ser ut til å ta slutt. Denne gongen gjekk det ut over Sandra, ho hadde blitt mobba av nokre gutar frå tredje klasse. Det starta då ho kom køyrande ut frå siste timen før matfri, ho ville ut i skulegarden og ete maten sin. Då ho kom til utgangsdøra stod 3 eller 4 gutar i vegen for henne, ho spurde om dei kunne flytte seg. Men ingen respons kom, dei berre sto der og snakka som om ingenting hadde hendt. Ho spurde dei fleire gonger om dei ville flytte seg, utan at noko hende. Dei prøvde visst å oversjå henne, og utan at ho heilt var klår over kva som hende, for det ein liten djevel i henne, ho køyrde rullestolen det ho makta i gutane. Den eine guten tok seg til leggen der fotbretta til Sandra hadde treft, han skreik til litt med det same, men tok seg fort saman. Med eit augneblikk til kameratane, som var teiknet, var mobbinga i gong. Jasså vesle insektet på fire hjul trur ho eig heile vegen, sa han ho hadde treft med rullestolen, det var tydeleg at han var leiaren. Dei andre tok stort sett berre etter det han sa og lo av henne. Tenk å ikkje kunne ga på beina sine, sa han med «tunga» og lo rådt, dei andre lo med. Eller er du for lat til det, gidd ikkje ga, det er det dummaste eg har sett, sa han, og vende seg mot dei andre som for å få det stadfesta, dei andre berre nikka seg heilt einige, torde sikkert ikkje anna. På nytt prøvde Sandra å kome forbi desse feigingane, men til ingen nytte. Då ho forstod at det ikkje gjekk å kome ut så prøvde ho å rygge attende, og heller vere inne å ete maten sin. Men den eine guten såg det og sperra vegen for ho. Kom deg vekk, skreik Sandra halvkvalt av gråt, han berre lo, mens dette gjekk føre seg så hadde leiaren klart det som er noko av det viktigaste ein kan gjere for å setje ein rullestolbrukar ut av funksjon. Han slepte ut lufta av det eine store hjulet hennar, og sakte men sikkert seig stolen til Sandra ned på den eine sida. Dette vart for mykje for henne, ho byrja å gråte. Tårene rann nedover kinna hennar, samstundes vart det mindre og mindre luft i det andre dekket hennar også. Ein tragisk symbolikk ramma inn det heile, lik begge dei store hjula hennar, var ho også nærare tom for luft og energi. Ho hadde resignert over denne overmakta ho stod ovanfor, denne fysiske overmakta som til slutt vart psykisk også. Ho prøvde å få fram eitkvart tydeleg, men dei einaste lydane ho fekk fram var gråten som storma på. Var det berre nokon som kunne hjelpe henne, ho såg seg rådvill rundt. Ingen å sjå, alle var for lenge sidan ute på skuleplassen, både lærarane som hadde vakt og elevane. Ho kjende at ho orka ikkje meir, det var som det svartna for den vesle sjuåringen. Ja, sju år var ho no, det å verte sju år det var viktig for henne, det var berre det at slikt hjelpte henne så sørgjeleg lite at ho var så stor som sju mot desse rampegutane. Ho kunne like godt ha vore sytti, ho hadde ikkje kome seg unna av den grunn. Ikkje hadde ho all verda av krefter heller, men klype kunne ho. Ho sugde tak i armen til den mest storkjefta guten med neglene og klaup til. Han sette i eit skrik og drog armen til seg med slik fart at den gråtande, men sinte Sandra for på hovudet ut av rullestolen. Ho landa som ein haug framfor utgangsdøra, på dørmatta. Denne saltoen, i ettertid kalla av tenåringen Sandra, «Sandrinen», såg ut til å skremme angriparane bort frå åstaden, med halen mellom beina skunda dei seg bort. Minutta seinare vart Sandra funnen av ein av dei vakthavande lærarane, då timen snart skulle byrje. Han sprang straks og fekk tak i ein kollega. Skamslegen og gråtande vart ho bert opp att i rullestolen, som berre hadde luft att i framhjula, for så å verte hjelpt inn på lærarverelset, der ho fekk vaska seg, slappe av litt så ho kom til hektene att. Der sat ho den neste timen. Klassestyraren ville ringe heim til foreldra, men Sandra nekta, og for at det ikkje skulle verte eit endå større sirkus enn det allereie var, så gjorde han ikkje det. Ho hadde slutta å gråte og læraren hennar fekk etterkvart tak i kva som hadde hendt. Sandra fortalde rett fram og utan stengslar kva som hadde hendt, han høyrde sjokkert etter det ho sa. Ja, dei skal få sitt, berre du fortel meg kven dei er du så skal me nok finne dei, sa han lettare raud i anletet når ho var ferdig med forteljinga. Dette var det ei jente på sju år opplevde på nytt inne på rommet sitt, mens faren stod fortvila på utsida av døra og slapp ikkje inn.

 

Slik hadde han stått nærare ein halvtime då telefonen ringde, han tok opp røyret, det var læraren til Sandra som ringde. Goddag dette er Lars Knutsen, læraren til Sandra, eg tenkte eg måtte ringe dykk å fortelje kva Sandra opplevde på skulen i dag…..eh, om ho ikkje alt har sagt det då, skunda han seg å seie. Nei, det har ho ikkje, men ho har oppført seg litt spesielt, det skal seiast. Ja det forstår seg, sa læraren, og fortalde kva som hadde hendt denne dagen. Kva i all verda er for skule du arbeidar på som kan tillate noko slikt, sa Joséˇ, litt hissig i stemma. Men han roa seg litt når Knutsen forklåra litt meir om dei ulike rutinane ved skulen, og korleis skulen vanlegvis takla slike situasjonar. Til slutt rådde han foreldra til å snakke med Sandra om hendinga, slik at dottera visste at ho kunne tru seg til dei i slike høve. Det er viktig for ungar at dei veit det, avslutta læraren og takka for seg. Etter telefonsamtalen prøvde faren seg med å banke på døra til Sandra på nytt, han slapp inn denne gongen.

 

Ein ny dag og ein ny skuledag for Sandra. Ho var ikkje så livleg og humørfull som til vanleg, det hadde sine årsaker, ingen gjorde noko stort nummer ut av det heller. Både læraren og foreldra visste at ho måtte ordne opp i situasjonen sjølv og i sitt eige tempo. Dagane gjekk og litt etterkvart kom ho til hektene att, fann rytmen, kom inn i læreprosessen på nytt. Men så vart litt av dette brote ned att, med at litt mobbing fann stad, denne gongen av mindre omfang, og av andre enn dei som fekk henne til å ramle ut av rullestolen. Det såg ut for at Sandra takla det betre no, som om den første røynsla hjelpte henne godt. Ho gjorde seg sterk og tok ikkje att med å køyre på dei som erta eller noko slikt, i staden brukte ho ordet si makt. Sjølv om ertinga var gjort av ungar som var større enn henne, så tok ho att på sin måte. På skulen skulle ho. Ho viste mange gonger kva ho var laga av, og ho prova eit stort pågangsmot og ei staheit det står respekt av. Det var fleire gonger forbipasserande i gangen på skulen kunne høyre sjuåringen i full ordkrig med tredjeklassingar og ungar endå høgare opp. Vanskeleg var det nesten å kjenne att denne litt sjenerte jenta frå første skuledag, du verden kor skinnet kan bedra. Også Lærar Knutsen vart overraska kor fort Sandra tilpassa seg og måten ho takla dei større ungane på, når nokon av dei vart litt for grove i kjeften. Det såg ut som ho likte seg meir og meir også etterkvart som skuleåret gjekk, og ein kunne sjå på henne kor ho storkoste seg kvar gong ho fekk inn eit par saftige replikkar mot åtak frå høgare hald i klassehierarkiet.

 

Det var ikkje berre i kjeften denne unge jenta hadde det, også med nevane var ho flink, ja ei skapande kraft hadde ho tydeleg i seg. Noko som kom fram til fulle i teikne- og formingsfaget, spesielt i forming tykte læraren det var mykje å hente for Sandra. Bakdelen med dette for henne var at å arbeide i leire i lengda vart for tungt, men for å kompensera og spare på kreftene, var dei små og ofte pausane det som skulle til. Dei større tinga ho hadde lyst til å lage i leire, måtte ho gje opp uansett pausar. Men slike ting såg ikkje ut til å sette nokon stoppar for skapargleda. Når Sandra hadde alt under kontroll i høve til storleiken, så kunne ho lage dei finaste små skulpturar. Ofte lagde ho små menneskeliknande former, gjerne ein person i ein rullestol som ho sjølv, eller det kunne vere fuglar og dyr som fanga interessa hennar. Likevel var det dei nærare abstrakte formene både i teikning og i leire som var dei mest spennande for henne, der var fantasien fri og skaparen Sandra utfolda seg med stor energi.

 

Om det var slik at dette var vegen for Sandra, og at ho sjølv ville det, så var Steinerskulen neste, tenkte Vår ein dag ved kveldsbordet. Foreldra sat åleine ved bordet, etter at Sandra nyleg hadde lagt seg, veslebroren var i seng for lenge sidan. Dei to ved kveldsbordet diskuterte dette ei stund og vart til slutt samde om å spørje Sandra først, før nokon avgjerd vart teken. Desse tankane om Steinerskulen, Sandra, skaparemne og mykje anna svirra rundt i hovuda deira den kvelden. Lat oss ta ein dag om gongen og ikkje ti, tenkte José før han sovna.

 

Det første skuleåret nærma seg slutten for Sandra og dei 15 andre førsteklassingane, eit skuleår som hadde vore innhaldsrikt på så mange måtar. Sandra hadde trass litt harde tider i byrjinga, kome seg bra gjennom året, tykte foreldra. Dottera deira synte seg å vere ei sterk og livlysten jente. Ho tålte etterkvart det presset ein sjuåring kan ha på ein tildels overfylt skule og i ein tøffare og tøffare skulekvardag.

 

Sommarferien nærma seg, noko som Sandra gledde seg veldig til, ja resten av familien også skulle ein tru. Så når foreldra fekk sin fellesferie var planen at dei skulle reise på ein fire vekers biltur nedover i Europa. Dei skulle starte turen med nokre dagar hjå broren til Vår i Tønsberg, etter det skulle det sette av stad nedover kontinentet, med Italia som det store målet. I dette herlege landet skulle dei verkeleg nyte livet, reise til pittoreske små mellomalderbyar, der ein måtte smake på ein lokal pastarett på tratoriaen, den lokale matstaden. Etterpå skulle dei gå i det vesle, men flotte bymuseet, med sine mellomalderske altertavler og steinskulpturar frå renessansen. Neste dag vidare til neste vakre og historiske stad, kanskje det passa seg slik at det vart Firenze. Her skulle Vår få stor inspirasjon til å lage akvarellar, og ho skulle ustanseleg gå på muséer eller i ei kyrkje, med eller utan dei andre. Sandra skulle prøve å skrangle seg fram med rullestolen sin på brulagde gater, for så plutseleg å stoppe opp med store auge framfor Baptisteriet på plassen framfor domkyrkja Santa Maria del Fiore i hjarta av byen. Mens ho sat der skulle ho sende ein tanke attende til skulen og venene sine i Noreg, men ho skulle kome til å gløyme dei like fort som ho kom på dei. Fordi det ville vere så uendeleg mykje å sjå i Italia, og ho måtte bruke heile si tid til å sjå, sjå og atter sjå. Og ho skulle verte så sliten av å sjå så mykje at ho nærmast ba om å få legge seg enkelte kveldar. Bak henne og mora , bortover ei eller annan målerisk smågate i Firenze skulle faren leiande på veslebroren kome. Plutseleg skulle veslebroren få lyst på is, og dei måtte finne ei gelatteria, der alle fire skulle nyte minst to iskuler, kanskje fleire, i kvar sitt iskjeks. Etterpå skulle dei, stappmette av vidunderleg god italiensk is, gå ut att i den solskinande gata, på veg mot noko nytt og kanskje ukjent mål.

 

Slik skulle dei ha det denne sommaren, «skulle»……Vår smakte på ordet, det høyrde så lovande ut, dette ordet. Berre ordet «skulle» heldt det det lova, tenkte ho. Ho håpa inni seg at det som ein «skulle gjere» vart verkeleg, og ikkje berre draumar, sjølv om draumar var fint det og. Vår sat for seg sjølv ute i hagen ein varm junikveld og funderte på dette, ho drøymde seg nesten heilt bort. Klokka nærma seg middnatt, det var på tide å legge seg, dei andre hadde lagt seg for lenge sidan. Månen hadde visst lagt seg også, bak ei sky. Junivarmen følgde henne fram til døra.

Del 2 – Ein reisande fant – i ungdomen finns det sælebot

Kap. 4

Å reise er som å vera mellom noko og ingenting og attende att til noko, tenkjer ho mens ho ventar på at flyplassassistansen skal kome å hjelpe ho om bord på Malaysia Airlines sin Boeing 747 frå Amsterdam til Kuala Lumpur. Å reise er som…ho slår frasene frå seg. No kjem dei, desse ofte hyggelege, men litt oppkava flyplassfolka som har sitt arbeid i å eskortera folk med ulike former for flyttetrong på og av flya. Kanskje desse personane som treng denne hjelpa er litt vanskelege å ha med å gjere av og til også. Ho tenkjer ikkje først og fremst på seg sjølv merkar ho, men på alle dei andre typisk nok. Seg sjølv ser ho på som ei stort sett ganske omgjengeleg jente. Kva andre meiner om det veit ho ikkje sikkert, har i grunnen ikkje spurt noko særleg etter det. Innerst inne veit ho likevel at det kan skorte på kor langt denne innsikta går, i alle fall i høve der ho er klår over at ho kan ga litt langt i arroganse og sarkasme med sine hjelparar eller andre.

 

Tankerekka vert ikkje avslutta, no skal ho løftast frå sin eigen rullestol til bærestolen som skal smyge seg mellom stolradene i flyet til plassen hennar. Ho ber hjelparen sin ta rundt seg frå baksida og ein av assistentfolka om å ta under knea. Så tel dei ein, to, tre, og prøver å få ho i nokolunde ordna tilhøve over i bærestolen. Klok av skade veit ho nemleg at det er langt frå alltid at desse flyplassfolka har den rette teknikken inne til å løfte. Det er mange gonger ho har kjent seg mindre bra løfta enn ein sekk med ris. Ein sekk med slikt som ris vert stort sett boren i god balanse og bra teknikk, men ikkje ho føler ho. Ein gong var ho om å hamne nede på golvet i mellom setene inne i flyet då nokre indonesiske flyplassfolk løfta ho. Dei hadde no ikkje snøring i det heile teke, det var heilt sikkert. Ein annan gong fekk ho halvvegs forstua ankelen då foten sat fast mellom setet og ryggen på stolen framfor. Mange slike døme kunne kome på løypande band om det var det. Torturstolen som ho kalla han, vart no ført bakover i flyet. Plass nummer 20 nærma seg og no fekk begge flyplassassistentane lov å løfte ho, og dei kunne sine saker bra og etter nøyaktig instruks frå ho kor dei skulle gripe ho an, for å seie det slik, så hamna han i flysetet i heil fatning. Reisa kunne byrje. Ho lente seg attende, lukka augene og let seg sveva inn i ein slags uformeleg døs og vakna ikkje før dei første peanøttene kom med drikke til.

 

Sandra er no i slutten av tjueåra og hadde allereie reist ein del. Den første gongen ho skulle på langtur var ho lita. Mora hadde fortalt henne om Italia og draumen hennar. Om kor fint den vesle familien på fire skulle få det der, kva dei ville få sjå, at veslebroren kom til å kose seg kjempemykje, osv. Men slik vart det ikkje, det vart med draumen den gongen. Sandra vart brått sjuk og kom på sjukehus, der var ho såpass lenge at noko tur vart det ikkje den sommaren. Ho var svært lei seg, hugsa ho, og veslebroren grein og grein. Nei, det vart ein trasig sommar. Heldigvis vart det ein tur på dei neste sommar, den gjekk til Danmark og Sverige, men det hugsa ho ikkje så mykje av.

 

Brått kom det i hugen hennar eit minne om ei anna reise for ei stund sidan, kanskje var det det fem år sidan, kanskje mindre. Ho var ei tøff jente og sjølv om mora og faren var skeptiske, reiste ho på si første lange reise som nittenåring. Endestoppet for denne turen var til slutt Indonesia som så mange andre gonger. No tenkte ho på det som hendte med humor, men ikkje då. Sandra skulle reise frå heimlandet Noreg via Stockholm til Moskva, for så å hamne på Soekarno-Hatta flyplassen utanfor Jakarta. Så langt så godt. Det var berre det at flyet som skulle frakte passasjerane frå Stockholm til Moskva var forseinka og dermed ville dei verte forseinka og misse flyet frå Moskva til Asia. Slik vart det og. Det vart eit fælande styr på flyplassen med mange sinte folk. Dei kjefta og kravde, maste og spurde. Men det einaste dei stakkars flyplassfolka kunde gjere var å prøve å fortelje at dei gjorde så godt dei kunne med å få passasjerar plassert på neste fly. Det hjelpte lite, folk slo seg ikkje til ro med slike svar. For Sandra verka det som stemninga var slik at om ein hadde vore på ein annan planet og trudde at kom ein ikkje på absolutt neste romskip, så ville det tyde at ein vart værande på denne fordømte planeten til evig tid. Snakk om lagnad tenkte ho. Ja, om ein vart værande i Moskva til evig tid. Ikkje det at ho hadde noko i mot byen, som ho hadde vitja for noko tid attende. Men det var denne kjensla av å strande på ein stad og ikkje kome vidare. Det å erkjenne ein ikkje kom av flekken og det for alltid. For ein uhorveleg tanke. Ho forstod likevel ikkje desse oppkava og frustrerte med-passasjerane sine heilt. Tenk å bruke så mykje energi på noko dei kunne ha litt meir tolmod med. Ikkje for det, ho var litt stressa ho og. Prøvde etter beste evne å kome i kontakt med damene bak den høge skranken som meir eller mindre dreiv eit maratonlaup att og fram mellom nye informasjonar og halvgalne passasjerar.

 

Sandra fekk til slutt greie på at eit fly det var mogleg å kome med ikkje gjekk før neste kveld. Akkurat ja, tenkte ho, kva gjer eg no? Ho fekk fort svar på det. Ho og ein del andre av hylekoret skulle fraktast til eit flyplasshotell i nærleiken. Etter endå meir venting kom bussen dei skulle køyrast med. Ho fekk hjelp av nokre russarar og nokre blikk frå passasjerar som ikkje hjelpte ho. Bortsett frå ein som ho vart litt kjend med, var ho heilt åleine. Det heldt ho fram med å vera når dei kom til hotellet. Sandra såg at ho var saman med mange menneske, men det var som å vera i ein ørken. Berre sand. Endå all sand inneheld individuelle sandkorn, er det ofte berre sanden ein ser. Nett då, på dette slitne hotellet, kjende Sandra seg som eit sandkorn ingen såg. Til slutt var det likevel nokon russararar som snakka til ho. Dei spurde ho på eit språk ho slett ikkje forstod. Ho vart heilt ør. Kva i all verda skulle ho tolke dette som? Ho tenkte seg om. Det var kanskje eit rom til ho dei tala om? «Da, da» prøvde ho seg og teikna ein firkant med ei dør i med hendene i lufta. «Yes», sa russaren og byrja å trille Sandra mot noko som minte om ein heis. Fantastisk nok så gjekk heisen og, litt skranglete rett nok, men han stogga ikkje mellom etasjane. Rommet var ingenting anna enn ei seng, noko som likna på eit nattbord og ein flekkete spegel. No var den store prøven komen og som ho no tenkte attende på med den største moro. Korleis i den blåe himmel skulle ho klare å forklåre russaren som var med ho at ho måtte ha hjelp til å kome i senga. Sandra håpte no i det lengste at ho skulle få sove litt, ho var stup trøytt. Etter mykje framlengs og baklengs på nokre få engelske ord russaren kunne og endå færre russiske ho kunne, hende det utrulege. Sandra fekk han til å ta eit nokolunde viteleg grep omkring ho og strevde Sandra opp i senga så det knaka i samanføyingane hjå begge. No hadde ho kome til liggande stilling, men det var ein ting til. Ein vesentleg ting! Som alle andre skapningar på denne kloden som hadde liknande system for å kvitte seg med avfallstoffa, måtte Sandra det same. Ho var nøydd å bruke pissekaret, og det no! Sjølv om ho eller kanskje han og, kjende på det at ho var jente, så måtte ho ha hjelp, Basta! Utfordringa var vel så stor til å få russaren til å fatte korleis dette skulle gå føre seg som det var å kome i seng. Men under for under, jammen fekk dei ikkje til dette og.

 

Dagen etter var Sandra så pass utkvild at frukosten ho fekk gjekk optimistisk ned. Ikkje minst med tanke på at seinare på dagen skulle ho endeleg kome seg av garde til dit som var poenget. Til Java, til sine vener, til tropenatta og alle dei lydane som der høyrde til. No var Sandra på veg attende til sama mål, berre med ein liten sving innom Australia først. Ho tenkte attende på dette sirkuset i Moskva med det tilhøyrande språklege teateret med ho og russarane på hotellet i hovudrollane. Ho tok seg i å smile, men det var i sanning ein spesiell og komisk hending, i alle fall i ettertidas ljos.

 

«Reiser ein med fly reiser ein eigentleg i strid med naturlovene. Det skulle ikkje ha gått an, jorda sitt gravitasjonsfelt tilseier at ein farkost som av eigenrådigheit prøver å frigjere seg frå kloden sitt famntak, måtte rekne med å verte dregen attende dit han kom frå med autoritativ kraft av jorda sjølv. Hald deg på plass og vær klår over kvar du høyrer heime, ikkje prøv deg på noko! Er det meldinga frå Gaia, eller tillét ho oss sjølvgode menneske å gjere nokre krumspring i fritt fall. Det ser slik ut. Med den teknologien me har komen til så kan me klare oss bra over bakken og endå lenger enn det også. Eit stykke ut i «outher space» har me kome, men av og til gjev Moder Jord melding om at me har gått for langt i hovmodet vårt. Då ramlar det gjerne ned eit fly eller ei romferje går i knas. Dette for å setje oss litt på plass, slik at me kan områ oss og kanskje få perspektiv på ting, at me har vår målestokk og våre grenser. Ja, for ei stund er det vel slik, men så er det like fort gløymt att, og me turar fram som før, blinde på nytt.»

 

Ho tenkte felt på dette mens flymaten gjekk ned på høgkant. Det var den same smaken på maten ho hadde kjent alle dei gongene flyet hadde bore ho i sin mage. Ei blanding av vellukka flyidustrimat og omtrent ikkje etande, i rette ord, industrimat. Dette var av det betre, kunne truleg ha laga det betre sjølv meinte ho, men etande var lasagnaen i alle høve. Avslutta gildet med ei slags sjokoladekake som smakte jord med sky-kaffi til. Kapitalismen, kvifor i helvete kom ho det fæle omgrepet i hug no, tenkte ho. Var det hennar dårlege samvit med å reise med fly som slo inn. Ho visste ikkje.

 

Gravitasjonskreftene, tyngdekrafta, der var det. Analogien med det å fly stod brått klart for ho. «Det å gje seg i kast med desse kreftene var utfordringa ein måtte ta for å kunne fly eller skyte opp ei romferje. Gravitasjonen i kapitalismen var det ein måtte kjempe mot som revolusjonær. Det kapitalistiske system var ei naturlov meinte kapitalistane, noko ein måtte forstå og halde seg til, slik var det berre. Menneska var skapt som konkurrentar meinte dei. Dette manipulerande tankegodset var gravitasjonssenteret me skulle ga rundt som velvillige og stupide konsumentar. Om me ikkje gjorde det visste me ikkje vårt eige beste. Men, lukkelegvis er ikkje alle med på dette fordummande sjølvbedraget», tenkte ho. «Nei, det var nokon som ville utfordre det. Som revolusjonær var det viktig å kjenne det ein ville endre. For å sleppe unna desse kreftene må ein ha ting som kan utfordre, bryte det ned og kome med klåre alternativ. Verkemidla ligg der, det er berre å ta dei i bruk. Ein måtte få så stor oppslutnad at ein fekk ein mot-gravitasjon som kunne dra menneska vekk frå kapitalismen sin tyngdekraft og opp i eit fritt luftlag, der det gamle systemet vart brote ned, for så å kome seg i bane att rundt eit nytt gravitasjonsfelt, sosialismen og til slutt kommunismen.»

 

Mens flyet kom inn i turbulens og passasjerane fekk oppmoding om å halde seg i seta med sikkerheitsbeltet på, funderte ho vidare på dette. Det var klårt det var mykje som skulle til for å lukkast, men det måtte kome ei endring før eller seinare, det var ho sikker på. Ho seig inn i ei døs, for så å brått vakne til av at det skaka kraftig i flyet. Det var eit turbulent område dei var inne i, forstod ho, men gjekk trygt inn i halvsøvnen att, viss på at ein kom seg ut av dette og inn i rolegare luftlag. Kva skulle til for at sosialismen skulle fungera? Ho drøymde att «systemet måtte funderast på behov ikkje profitt, og at fordeling av godar var kunn mogleg om det arbeidande mennesket tok kontroll over alle midlar, inkludert finanssystemet og økonomi. Og var det noko kapitalistane håpte folket ikkje hadde, så var det eigne meiningar, berre motsette meiningar», i følje eit ordtak ho hadde høyrt. «Då gjaldt det å bryte ned dette komplekset, med at folk berre skulle ha motstridande meiningar slik at dei vart verande i kaoset og aldri vart samla.» Eit eller anna utydeleg i sprakande høgtalarar på malaysisk gjorde at ho vakna frå sin herlege, men førebels utopiske draum.

 

Det nærma seg landing, i Australia, dette enorme kontinent, som eigentleg er eit land. Tenk det, eitt land, invadert ei gong av kvite erobringslystne britar med galne fangar på slep, der urfolket budde, og hadde gjort det i minst 40 000 år. Kva i helvete hadde desse kvitingane der å gjere, langt vekk frå si elskande britiske trone, tenkte ho mens landingshjula gav frå seg røyk og jumbojetten prøvde å feste grepet om Moder Jord, nok ei gong. Han klarte det. Akkurat som desse britiske settlarane hadde gjort det for mindre enn 300 år sidan. Men for ein kostnad det hadde skapt, for urfolka. Noko det har gjort heilt fram til i dag, med dei nærast utslettande konsekvensane det har ført med seg. Kulturen er trakassert, folket er marginalisert og alkoholisert. Det aboriginarane har vorte nytta til som i mange andre liknande høve rundt omkring i verda, er som pynt og underhaldning, spesielt under store meisterskap, men også i turistbrosjyrer som skal lokke oss hit, tenkte karen som for fyrste gong landa på dette urgamle kontinent. To australienarar, ei kvinne og ein mann, frå flyplassen Tullamarine utanfor Melbourne kom med bærestolen for å hente ho. Då var det å prøve seg litt på engelsk. Ho kjende ho vaks litt når ho fekk det til og att på til klarte å sei nokre artigheiter som fekk dei til å le. Vel nede ved samlebandet var det å håpe at den vesle elektriske rullestolen hennar var like heil som ho sjølv. Det var alltid litt vel spanande i kva for tilstand stolen var i. Om han var desintegrert i to, tre eller fleire deler, kobla i, kobla ut eller kven veit. Endeleg der kom stolen heil som han skulle, og ho lot seg roleg løfte over frå flyplassrullestolen til sin eigen av norske og australske hender. No først var ho formelt på bakken med sine eigne bein og kunne sjølv vera kommandør. Kva som kom under hennar hjul denne gongen ville berre tida vise. Noko endeleg forløysande i hennar jakt på det sosialistiske menneske kom vel ikkje no heller, men leite etter det, ja, det kunne ho.

 

Å finne noko av ein slik art som eit sosialistisk innstilt menneske på ein plass for ryggsekkreisande kunne vel hende, men ho tvilte vel på det. Men plassen var grei nok den og billig. Så fekk ein heller tåle at det var ein del omtrent fjortisaktige tjueåringar som var på reise anten for første gong åleine med vener eller åleine utan vener, eller begge deler. Men ein visste ikkje kven som vart nye vener og ikkje vart det, etter litt for mange pils dei første kveldane. Sjølvsagt var det mange som hadde reist før slik som ho og dermed hadde litt meir røynsle å bygge tilværet på. Kvifor vera slik kjepphøg, tenkte ho. Ho kunne vel absolutt drite seg ut, det var ikkje det.

 

Nomads Backpackers (for eit namn!) i A’Beckett Street litt nord for Melbourne sentrum, låg i ei nokolunde roleg gate. Litt bråkete om morgonen når ho helst ville sove, men kva måtte ho venta i ein storby? Når ho kom første kvelden var nesten symptomatisk nok den eine heisen som var ein såkalla nivåheis, øydelagt. Dette var heisen som skulle ta ein frå gateplanet og opp til resepsjonen. Dette orsaka dei seg fælt for, og sympatisk var no det synes han, men nytt for ho var det slett ikkje. Det var ikkje tal på alle dei gongene ho måtte gje tapt for heismonsteret. Eit monster som sugde all kraft ut av heisar så dei ikkje virka på lenge. Ho hadde overtydd seg sjølv om at slike heismonster fantes. Men det var håp i oppspilt snøre, det var råd å ga rundt kvartalet og inn bakvegen. Der var det berre eit trinn å forsera og i sjølve bygget var det heis. Ganske trøytt etter om lag eit døger i farta med fly, seig dei to reisekompisane etterkvart ned i dyna i eit herbergerom med mange andre trøytte ryggsekkfolk på andre sida av kloden.

Kap. 5

Nærare sørpolen hadde ho aldri vore før, men temperaturen gav ikkje noko indikasjon på det, snarare tvert om. Fin var gradestokken absolutt til kveld å vera. Litt rart var det då synes ho, at om nokre dagar var det nyårsaftan og ikkje ei snøfille var å sjå.

Å vera på reis er ein spesiell ting, ein ser mykje, for seg fortalt mykje, opplever mykje rart både om seg sjølv og andre, forstår av og til lite, kjenner seg litt forskrudd, men klarar som oftast å halde maska. Nokon gonger er det bra å berre kunne dekke seg bak maska, om det gjekk litt på høgkant med heile tida å måtte vera hundre prosent seg sjølv. Av og til var det greitt å iføre seg maske, men regelen måtte vera at ein var så naturleg som mogleg, kva no det kunne tyde. Etter å ha vore i mange netter og dagar i denne store, men ikkje altfor store, venlege byen Melbourne, saman med alle desse ryggsekkfolka, bar turen vidare med fly til Java.

 

På Java er det også masker, men litt på ein annan måte. Masker er her forbunde med teater på ulik vis. Først er det wayang kulit (skuggeteater), så er det wayang golek (dukketeater) og til slutt er det wayang orang (mennesketeater). Dette er eldgamle kulturtradisjonar som finns på mange øyar, ikkje berre på Java. På Java og Bali vert dei meir enn 2500 år gamle eposa Mahabarata og Ramayana brukt, men ofte spedd i med samtidig politisk kritikk og samfunn gjennom ei førestilling. Slik kan gamle opphavsepos vera bakteppe for samtidas satire og dermed vera ein analogi til kvarandre. Dette var maskebruk ho likte betre enn å dekke seg bak seg sjølv når ein ikkje torde anna. Dette var supre førestillingar meinte ho og sjølv om ho ikkje forstod halvparten av det dei sa, så hadde ho såpass bahasa Indonesia inne at også i slike framstillingar der det gjekk vel fort i svingane, kunne ho få med seg litt av innhaldet. Ikkje berre var det atmosfæren rundt forteljingane som var innhaldsrike, men draktene, maskene, dei fint utforma dokkene og folk som mora seg og av og til lo godt når gode poeng eller ei skrøne kom. Ho storkoste seg på desse førestillingane, og både teikna og tok bilete. Det var noko med dette ho ikkje fekk nokon andre stader, kva det heilt var, var ikkje godt å seie, men at det låg eitkvart meir subtilt der enn berre ord, var sikkert. No skulle ho passe seg for å overtyde desse tinga, men det kunstnarlege aspektet var kanskje det viktigaste. Utforming, stil, det underliggande i rørsler, mimikk, eit konsept som i si heilheit kunne verte stor kunst. Dette i lag med sjølve forteljinga gjorde det universelt, men eit slikt omgrep var så stort eller ikkje-seiande at ho forstod det ikkje. Same pokker kunne det vera, det var ikkje mest difor ho såg på wayang, for å verte så veldig universell av seg. Det var for å ha ei god stund i lag med andre, punktum. Alt dette til side.

 

Ho var komen attende til sitt elskande Java, nærare meint Jogjakarta, sentrale Java. Her hadde ho vore 10 gonger før. Budd i lag med indonesarar, reist med indonesarar, ånda og levd i lag med indonesarar. I alle fall kjende ho det slik og det var sterkt å vera attende. Å kome seg ut av flyet var like moro kvar gong. Det var alltid eit eller anna som vart litt sirkus. Anten med dårleg kunnskap i løfting eller dårlege bærestolar eller begge deler. Denne gongen kom dei med ein gamal vanleg manuell rullestol, som dei pressa mellom stolrekkene i flyet. Opp i stolen kom ho litt sånn på halv tolv, det var greitt, men det var berre det at når dei kom til eit smalare punkt lenger mot utgangen så ville ikkje stolen ga mellom stolane, same kor mykje dei lirka og pressa. Nokon måtte då halde ho opp i lause lufta mens nokon slo stolen såpass saman at ho passerte for så å sette ho ned i stolen att. Til tross for desse småstrabasane var det mykje humor og lått. Ho kom med nokre kommentarar på indonesisk, dei lo og kjemien var god. Ned flytrappa baklengs bar det i denne litt antikke rullestolen og til alt hell var hennar eigen stol komen ut av bagasjerommet og stod framfor flytrappa og venta. Slikt hendte ikkje lenger i Europa, tenkte ho, der fekk ho stolen sin aldri ved utgangen lenger. Der var arbeidsmiljøforskriftene strenge. Arbeidarane kan ikkje løfte meir enn 25 kilo kvar, difor kan ikkje til dømes to personar bære ein liten elektrisk rullestol opp baktrappa til flyutgangen. Men det tenkte ho ikkje på no. No var det berre herleg å ikkje fryse kvar gong ein kom ut av eit fly eller andre framkomstmiddel heime. Lufta pakka ho inn i ein varm og venleg bris. Tropane helsa ho velkomen.

 

Etter å ha summa seg litt etter å fenge tak i dei to veskene ho og assistenten hadde med seg, var det ein ting ho måtte gjere. Det var å få seg den første nelliksigaretten eller kretek som indonesarane kallar det. Bort i første og beste sjappe utanfor inngangen og fekk seg den første pakke med Gudang Garam, merket ho likte best. Dette gjorde ho kvar gong ho kom attende til Indonesia. Det var eit slags ritual ho måtte gjennom. Når ho kjente nelliksmaken i munnen var ho verkeleg kom heim, heim til sitt elskande Jogja(karta).

 

Å vera attende i Jogja var ei god kjensle, kjenne luktene, både dei gode og dei dårlege. Lydane som er overalt, til alle tider, seint og tidleg. Bønneropa, som byrjar i firetida om morgonen, skuleungane som byrjar skuledagen i sekstida, trafikken. Kort sakt all slags lydar, i ein einaste stor tropisk symfoni. Dette likte ho, alle desse sansane trengde seg inn og gjorde ho varm, varm av glede og undring. Ein undring og beundring ho hadde for ein annan kultur, som på så mange måtar var ulik den ho kom frå.

 

Etter kvart møtte ho sine gamle vener og kjende att. Dei var om lag akkurat som sist gong, tykte ho. Alt var eigentleg som då ho forlét Java for seks år sidan. No var ho attende for ellevte gong, tenkje seg til, elleve gonger hadde ho reist til og budd ulike stader i Indonesia, mest i «hennar» Jogja. Kva ho hadde gjort alle desse gongene, det var eit godt spørsmål. Ho kunne ramse opp mange ting, men det viktigaste var nok kunsten, målinga. Ho hadde alltid teiknesaker med og dei fleste gongene hadde ho brukt penslar og måla mange lerret. Tre gonger hadde det vorte utstilling av det også. Den siste vart halden i det ein kan kalle noko av Jogja sitt turistområde, i alle fall når det gjaldt overnattingsstader og restaurantar. Det var ein utestad som ikkje finns lenger, ho hadde gått inn til regjeringa som ein seier, namnet var Parkir Space. Ein utestad som samla mange kunstnarar og drikkelyste folk. Ein stad der mange av byen sine alternative sjeler samlast. Fleire store lerret vart laga og ein del mindre ho hadde teke med frå landet sitt. Bra saker hugsa ho, med ei dundrande stilig opning med folk opprinneleg frå Kalimantan som studerte i Jogja. Full pakke med folkekultur, dansing i drakter og instrument frå Dayakkulturen. Masse folk og god stemning, men selde ho noko kunst, ikkje i det heile. Slik var det berre, ingen kjøpesterke folk kom innom, i alle fall kjøpte ingen noko. Ho hugsa med litt vemod attende på dette.

 

Sandra slo det frå seg, tenkte på noko anna. Noko nesten absurd, ei historie som var ganske så surrealistisk, ei oppleving ho aldri kunne finne på å drøyme om ei gong. Ein seanse ho tenkte mykje på lenge etter hendinga.

Ein kveld kom to politifolk til det huset ho leigde eit rom i lag med sin indonesiske ven og hjelpar. Den eine kjende ho frå før, denne politimannen var ein ven av huset. Dei hadde med seg ei kvinne, dei hadde teke med frå litt styr og utryggheit på kveldstid i nærleiken av jernbanestasjonen i Jogja. Dei gjorde det for å verne ho frå ein litt pågåande ungdomsgjeng, som typisk nok klådde på henne. Dei ville att dei som budde i huset skulle ta vare på ho til politifolka hadde teke seg av denne gjengen som ramla på der ved stasjonen. Så langt høyrest det ut som ei historie der politiet gjer arbeidet sitt og grip inn for å redde nokon ut av ei knipe. Det var berre det at ho verka spik spenna gal. Fyrste inntrykket var at ho hadde teke eitkvart dop som gjorde ho heilt forvirra, med usamanhengande setningar og ord i eit fælande tempo. Det var som eit tog på vill fart utan bremser på veg, ikkje i ein retning, eit spor, men i alle retningar, utan ein einaste stasjon i sikte. Ikkje ein einaste stasjon eller stopp det gjekk an å forstå namnet på i alle fall. Eller, hennar utruleg mange tankar i eit systemlaust univers var som utan botn eller ende. Det neste som fall ein inn var at ho var sjuk på eit eller anna vis, eller kanskje eit sjokk hadde tippa ho over i dette tankekaoset. Kanskje hadde ho tilbøyelegheiter til schisofreni som av denne hendinga kva det no var, hadde skrudd på brytaren. Brytaren som sette gong dette fælande tempoet for denne stakkars kvinna. Og ho var vakker, særs vakker, kunne vera tjuetre-tjuefire år. Kvar kom ho frå og kva var namnet hennar. Det var umogeleg å få tak i desse usamanhengande brokkane av setningar som kom i ein endelaus straum av ord. Ho for rundt i huset i eit valdsamt tempo. Korleis skulle dei på nokon som helst vis kunne hjelpe ho. Gode råd var veldig dyre, spesielt i eit land som Indonesia. Der er ikkje det sosiale systemet offentleg, og slik sett ikkje mogeleg å få gratis hjelp i ein situasjon som denne kvinna var i. Skulle ho få hjelp må dette betalast for og kven har fleire millionar rupiah for ein dag eller tre på ein institusjon eller sjukehus. Og det berre i byrjinga av eit eventuelt lengre opphald. Veldig urettferdig og umenneskeleg tenkte Sandra mens ho funderte på kva i all verda som var løysinga for henne. Ho levde seg heilt inn hennar forvirra verd. Tykte så synd i henne, denne flotte unge kvinna, at tårene kom. Ho vart emosjonelt trekt til henne, synes ho var flott, ung og hadde livet framfor seg, men kva for eit liv kunne det verte om ho ikkje kom seg ut av denne ulykkelege transen. Sandra trudde og håpte at ho ville kome attende til eit systematisk liv der tankane ville kome i eit vanleg tempo og vera henne til nytte og ikkje som no, i eit usamanhengande kaos.

 

Alle vart slitne etter ei tid med dette tempoet, men alle følte etterkvart med henne og ville så gjerne hjelpe. Likevel kjende dei seg makteslause, hadde veldig få alternativ å koma med. Ho sjølv hadde det tilsynelatande bra, ho likte seg og hadde heilt kommandoen om ein kan seie det slik. Ho bar tydeleg på ein draum ho hadde hatt lenge. Heile tida snakka ho om modell, artistar eller noko liknande og det viste seg att ho var veldig god til å synge, absolutt god stemme, men klarte aldri å halde på lenge av gonga. Heile tida var det ting frå alle dei informasjonane sine ho hadde hovudet fullt av, som måtte ut. Ho fekk aldri avslutta ei handling før ei ny greip inn og forstyrra. Slik heldt ho på. Ho verka veldig intelligent, det var tydeleg. Ho kunne engelsk, heilt sikkert teke ei utdanning av noko slag. Ho virka kort sagt kunnskapsrik. Veldig trist då, tenkte Sandra, at ho ikkje hadde styr på all kunnskapen og ikkje klarte å ta mappene ut av arkivet etter tur. I alle fall ikkje for augeblikket i den tilstanden ho var i. Ho fekk det plutseleg for seg at kameraet går og at ho var modellen som hadde regien. Dermed bar det i gong med ein fotoseanse av ei anna verd. Mobilen til venen til Sandra fekk køyre seg. Det vart han som vart fotografen og måtte ta foto i alle trulege og utrulege posisjonar. Stadig vekk var det «kameraet går, ein to tre, aksjon». Ho for rundt og han etter og tok bilete. Kor mange foto som denne mobilen måtte lagre denne kvelden er uvisst, men fleire hundre er truleg. Ho tok bilete og av alle, men først og fremst av seg sjølv. Det var ei forstilling verdt den beste sendetid i beste teaterregi. Seinare på kvelden vart tempoet litt lågare og ho snakka innimellom meir normalt. Då kom det endeleg fram meir informasjon om kva som kunne vera årsaken til denne merkelege situasjonen ho var komen i. Det kunne vera eit sjokkerande tap av ein kjæraste som var grunnen til at brytaren vart skrudd på.

Det viste seg at det også var tilfellet. Truleg for berre nokre dagar sidan hadde ho mist kjærasten sin. Han hadde døydd. Kanskje av alkohol. Han hadde budd i Jl. Prawirotaman saman med kameratar og drukke heile tida ifølge sjåføren til eigaren av huset, som hadde kjent denne karen. Faktisk var det ein fransk og hadde då vorte kjærast med denne jenta. Ei merkeleg historie tenkte Sandra mens ho prøvde å sette bitane saman til ei nokolunde fornuftig historie, men det var ikkje lett. Altfor mange lause trådar til at det vart heilt fornuftig, meinte ho.

 

Etter å ha fare rundt i huset og ståka på heile kvelden og natta, inkludert reine bombinga av rommet til sjåføren. Ho lånte rommet hans i den hensikt å sove, men det vart ikkje noko av. I staden endevende ho nesten alle sakene hans og tok til slutt på seg han sine kle og var klar om morgonen til å gå og studera. Ja vel, ja, klar til å studera, ho, i den tilstanden ho var i! Etter å han kjempa ei stund med henne, fekk sjåføren endeleg av henne mykje av kleda og fekk på hennar eigne, tok ho så i bilen til politistasjonen som avtalt. Seinare vart ho køyrt til Akademi Sosial, ein offentleg institusjon som kan huse og hjelpe folk med psykiske problem. Der vil ho vera kanskje ei veke for så å verte send til eit psykiatrisk sjukehus i byen Magelang. Sandra håpte ho ville verte bra att fort, men visste ikkje om det gjekk an. Kanskje fekk ho medikament resten av livet for å halde seg på matta. For eit liv det måtte vera, tenkte ho, og rørte litt uroleg på seg. Ho kjende verkeleg med denne jenta som så brått ramla inn i livet hennar for så å verte verande der, mogeleg for resten av livet. Ei slik hending kunne brenne seg inn i minnet til kven som helst, ville ho tru. Noko var meir spesielt enn andre ting. Denne jenta og det ho utstrålte var dette heilt spesielle som mangla ord. I alle fall fornuftige ord som var realistiske. Men kva gjorde no forresten det. Ingen verdens ting! Hennar historie var ei surrealistisk ferd med mange rare metaforar som det ikkje gjekk an å over sette. Det var berre seg sjølv. Eit underleg «sjølv» som var eit eige univers. Eit univers utan start, utan ende, utan måtehald, men med styrke. Lenge etter denne opplevinga tenkte Sandra på det. Sjølv om ho var oppteken med sine vener, kunstnarvener og måling, tenkte ho titt og ofte på denne jenta.

 

Kvardagen er også i Jogja og ho var oppteken med mange ting, kvardagslege ting, men aldri kunne ho gløyme dette, ikkje om ho prøvde ei gong. Likevel hendte mykje og artige stunder hadde ho saman med sine kjenningar. Ei gong reiste ein gjeng på tur med ein leigd bil som ein ven leigde ut billig. Dette var vener som hadde reist på tur før sist ho budde i Jogja. Den gongen reiste dei til kysten for å prøve fisket, utan altfor mange fiskar med seg heim att, kunne ho hugse. Denne gongen ville dei prøve på det same, kanskje til same stad…eller til noko anna…dei visste ikkje heilt…

 

Før denne turen måtte Sandra reise ut av Indonesia for å fornye visumet sitt. Dei to månadane ho hadde var i ferd med å gå ut. Den næraste hamna var Singapore. Dei var fleire som måtte fornye visumet, ein kar frå Nederland, og dei reiste med to indonesarar. Assistenten og venen til Sandra og kjærasten til nederlendaren. Grytidleg om morgonen bar det til flyplassen utanfor Jogja, Arisucipto. Litt spesielle tilhøve det med hjelp på flyplassen syntes ho, om lag ingen kan det å løfte folk og ikkje finns det nokon smal bærestol som går inn i flyet. Berre ein gamal antikk rullestol som dei bærer folk opp den bratte trappa. Ofte vert ein boren opp baklengs, noko som får ein til å kjenne seg som ein baklengs inn i fuglekassa-type.

 

Etter at Sandra kom attende til Jogja oppdaga ho noko skremmande. Nokon hadde trekt fleire gonger frå kontoen hennar utan at hao visste om det. Kven i all verda kunne vera så frekke at dei kunne gjere slikt tenkte ho. Ho byrja å tenkje fælt på dette, tankane spann og spann, dei ville ikkje stoppe. Det var berre to som hadde hjelpt ho med koden, men kunne hennar vener gjere dette mot ho? Nei, ho fekk seg ikkje til å tru det, ikkje i det heile teke. Einkvan måtte på ein eller annan måte ha sett når ho tasta inn koden eller rettare sagt når venene hennar hjelpte ho med det. Slik er det å væra avhengig av andre, tenkte ho og såg seg ganske bedrøva rundt. Men kva hjelpte det no å grine, hendt var hendt, pengane kom ikkje attende. Det var sikkert. Det var berre å rette ryggen eller rette hjula i riktig retning, som ho bruka seie det. Nye utfordringar kom i morgon, det var ingen vits å gråte over gårsdagen.

Etter ei tid fekk ho sine verste kjensler stadfesta. Meir pengetull var i vente. Sandra hadde hjelpt venene sine med å kjøpe bærbare pc’ar. Til det måtte ho ta ut ein del millionar i indonesiske rupiah. Sandra hadde teke ut pengane ho trengte i ein minibank i nærleiken av huset. Det var som vanleg det, men neste dag var bandittane ute på nytt. Det oppdaga ho først ein del dagar seinare då ho sjekka nettbanken sin. Dei , kven det no måtte vera, hadde tømt kontoen hennar! Ho fekk seg eit nytt sjokk, men kom seg fort av det. Ho vart berre forbanna! Ho kontakta banken sin og fekk sperra kortet. Sjølve summen som forsvann var ikkje så fælande stor, men det var den kjensla av å verte lurt eller det som verre kjentest, å verte frå stele noko. Ho håpte banken kunne hjelpe ho med å få pengane attende frå Visa. Det vart i alle fall ein svær diskusjon mellom venene om korleis dette kunne gå føre seg. Ein kom vel fram til at dette var svindel og at det kunne vera organiserte bak. Skitt og, sa Sandra, så var det stort sett over for hennar sitt vedkomande, i alle fall inntil vidare.

 

Ho fekk snart andre ting å tenkje på. Ho, kameraten hennar og sonen planla å ta ein tur til Kalimantan eller Borneo som det og heiter. Ei av dei største øyene i verda. Faktisk den tredje største om ein utelet Australia. Kalimantan er den indonesiske delen av øya. Dei skulle reise til Sampit, i provinsen Sentral-Kalimantan, der kameraten hennar er frå. Alle gongene tidlegare hadde dei reist med båt frå Java, men denne gongen ville dei ta fly, men ei direkte rute var sjølvsagt avskaffa for mange år sidan, så dei måtte reise med bil til flyplassen i Surabaya frå Jogja. Alt klart til reis, eit avslutningsmåltid med vener, og dei var av garde. Turen starta normalt om ein kan kalle det slik, men det skulle snart verte ein annan skål, eller ein annan rull. For det skulle vise seg at sjåføren var litt av ein tullefant i trafikken. Ikkje det at han ikkje kunne køyre, men det var det med farten og sjansane. Så snart det var ei mogelegheit så smatt han forbi ein lastebil eller tre. Og rett før ein var om lag sikker på at ein ville krasje kontant med ein møtande bil så vrengte han bilen inn i venstre køyrefelt att. Sandra sat i midten i den vesle turbilen mellom kameraten og sonen, for å vera litt sikker i høve til venstre eller høgre flanke, med tanke på svingar og slikt. Men ikkje eit minutt sov ho under den 8-9 timar lange turen, ho sat eller av og til hang med hjarta langt utanpå kroppen. Ja, faktisk så langt utanfor att ho ikkje kjende det slå til tider. Framme på flyplassen, med mørbanka kropp og hjarta framleis ikkje på plass, takka Sandra faktisk for turen, men lova seg sjølv aldri å køyre med denne galne karen meir, aller helst ikkje med slik «travel» i det heile. Det var ikkje første gongen ho hadde reist med slike farkostar i vill fart på indonesiske vegar, så ho visste godt korleis indonesarane ter seg på vegane. Men det fekk då vera grenser! Det var no pokker meg ei grense for kva ein skal satse, berre for å kome seg frametter ein veg, tenkte ho. På denne turen var det livet som var innsatsen, to gonger var det millimeter frå å seiast herifrå og til eva. Men, lukkeleg nok så var alle i live når dei kom til flyplassen, og ein ting var sikkert: Sandra følte seg hundre gonger sikrare når ho kom seg heseblesande inn i flyet til Sampit.

Kap. 6

 

Så var turen til regnskogens mystiske indre i gong, det som hadde vore det mystiske indre ei gong, rettare sagt. No var det ikkje mykje att av det som kunne kallast regskog, ikkje i Sampit-området i alle fall. Det var kutta ned det meste som var av opprinneleg skog, og mykje var erstatta av store palmeoljegigantar. For jævleg, tenkte Sandra, mens ho såg ut av flyvindauga av det som var att. Dei nærma seg Sampit og flyplassen som låg like ved Sampit-elva. Då dei nærma seg flyhamna flaug dei over elva i låg høgde, det var som dei skulle lande rett i elva tykte ho, men like brått som ho tenkte det, så var dei nede på den vesle flystripa. Etter å ha vorten boren ned flytrappa som kva som helst høgare person av kameraten og komen inn mot den vesle flyplassbygningen, var velkomstgjengen på plass. Han bestod av brødre til kameraten og deira ungar. Sandra køyrde sjølv i den vesle elektriske rullestolen den korte beten det tok frå flyplassen og til landsbyen. Ho var ikkje mykje endra sidan sist Sandra hadde vore der for om lag seks år sidan, landsbyen var den same tykte ho. Berre nokre nye finare hus inni mellom dei gamle litt sarva husa ho kjende så godt frå før. Mellom anna det til foreldra til kameraten. Eit skrøpeleg lite hus utan fargar som hadde sett sine beste dagar og trua med å ramle i hop kva tid som helst. Og så var det den einaste gata i landsbyen som gjekk mellom to rader av hus, der ei rekke av husa låg ned mot elva. Gata var om lag like sarva som tidlegare med nokon svære krater som samla vatn kvar gong troperegnet kom. Men litt gjørme av og til gjorde vel susen tenkte Sandra og køyrde mot huset til kameraten ned mot elva. Der var resten av familien og helsa ho velkomen med veslejenta Anisa i spissen. Ho hadde ikkje Sandra sett før så ho fekk ei spesiell kjensle då ho såg ho. Anisa var like gamal som ho hadde vore borte frå Indonesia, om lag seks år. Før ho reiste den gongen hadde ho sett mora gravid det var alt. Ho kjende seg som å ha kome heim att til sin andre heim når ho såg alle saman att. Det att dei hadde flytt frå Jogja og til Sampit i mellomtida gjorde ingenting i så måte, det var berre ei endring. I dagane som følgde vart det mange rørande møter med mange ho kjende frå dei fem gongane ho før hadde budd i landsbyen. Snart var det klart for ein tur inn i skogen att som Sandra pleia seie det. Dei skulle reise til ein av parsellane som kameraten eigde inn ein kanal nokre kilometer på den andre sida av elva. Ho såg fram til den turen kvar gong ho var der. Denne gongen var det også ein ny brei kanal, faktisk greve ut av kameraten på vegne av alle dei som høyrde til i dette området. Det var sjølve turen med den grøne lange elvebåten til kameraten ho gledde seg mest til og ikkje dei millionar mygg som Sandra følte alltid var ute etter ho.

 

Vel ute i båten til kameraten sittande på ei pute midt i med veslebroren bak haldande på ho, sette dei av garde frå bryggekanten mot andre sida av elva der kanalen byrja. Det var ei herleg kjensle å kjenne lufta rundt seg mens båten pløgde vatnet i retning skogen. Skog er vel å ta litt hardt i, han er for det meste borte i Sampit-området. Nokre få små områder er det med full skog, men det er alt. Innover i kanalen er det nokre store tre her og der, mens resten er palmer og atter palmer. Bananpalmer er det mange av og det er for så vidt bra synes ho, for då er det mykje å ete av. Elles håpte Sandra å få eit aldri så lite glimt av eit skogmenneske eller orang hutan som dei kallast. Men det skulle vise seg ikkje å slå til denne gongen. Seinare skulle ho få eit lite glimt av ein i eit tre i landsbyen. Det var likevel ei kjensle av å fare innover i ein slags jungel med båten gjennom kanalen. Lydane var over ho i trekronene og langs breidda av kanalen. Sirissane spelte musikk og tropefuglane følgde på med sitt skvalder. Vel framme ved «hytta» etter to-tre kilometer, var rumpa litt øm, men ikkje verre enn at ho kjende ein slags fryd ved å ha kome så langt inn i «skauen». Etterpå slappa dei av på den vesle verandaen i eine enden av hytta med ein nelliksigarett, før varmen tok dei heilt, og dei slang seg nedpå innanfor nokre timar. Sandra døsa av inni mellom insektlydar og myggkreka sine forsøk på litt utanlandsk blod.

 

Seinare på ettermiddagen åt dei litt, ris med noko grønt kameraten fann i nærleiken av hytta. Sandra visste ikkje kva det var, men det smakte godt. Det var ikkje så mykje meir å gjere den dagen, ikkje kom ho seg ut i terrenget, for mykje vatn i bakken til det, og ikkje hadde ho noko å lesa med seg heller, det hadde ho gløymt å ta med. Så då var det ikkje stort anna å ta seg til enn å ete litt til og ta seg ein nelliksigarett til før ho la seg for natta. Ikkje stort å gjere på her ute i skogen, tenkte Sandra og let tankane flyte heimover til gamlelandet mens ho sakte forsvann inn i tropenatta sitt mørke og uutgrundelege univers. Ho vakna fleire gonger av at regnet skramla mot bølgjeblekktaket. Det laga eit fælande spetakkel og i periodar var det uråd å sove. Då for tankane hennar hit og dit, snart tenkte ho på dei heime snart tenkte ho på dei her. Ho tenkte på regnskogen som er i ferd med å forsvinna og kva som kunne gjerast for å stoppa det. Ho hadde ikkje noko endeleg svar, men det var klart at så lenge kapitalismen eksisterte ville ikkje desse brotsverka mot naturen stanse. Det måtte eit anna økonomisk system til som var bærekraftig og som tok omsyn til verdien av naturen i seg sjølv og dei menneska som skulle hauste av han og ikkje øydelegge han. For å få til denne endringa som måtte føre til sosialismen og kommunismen, var det naudsynt med revolusjon, folket sin revolusjon, der dei sjølve tok styringa over sine eigne liv og over produksjonsmidlane. Slik at produksjonen tilkom folket sin trong og ikkje sleipe kapitaleigarar som berre tenkte profitt. Ho var nøgd med tankerekka si og sa til seg sjølv at dette måtte ho skrive noko om. Før ho tenkte det fullt ut sovna Sandra att, til full musikk frå troperegnet og røyk frå myggspiralane dei hadde spreidd rundt i rommet. Ho vakna att neste morgon av nokre lydar inne i treplankane ein stad. Det hadde kameraten fortalt var noko svære humleliknande insekt som fann tilhald der. Om dei kunne vera eit symbol på at noko var i gjære i verda når det gjaldt opprørsvilje i form av at desse insekta grov seg inn i treet, på same vis som folket grov seg inn i kapitalismen og smuldra han opp? Denne symbolbruken funderte ho meir på utover dagen mens varmen auka og det ikkje var mykje anna å ta seg til enn å tenkje utfordrande tankar.

 

Dei hadde vore på hytta ei natt og hadde tenkt seg ei natt til, men brått fann dei ut at det var ikkje meir her å ta seg til, så dei gjorde seg klare til å kome seg i båten med det vesle dei hadde med seg. Etter at Sandra på nytt sat i båten på ei pute, bar det heimover gjennom kanalen ut til elva som dei kryssa før dei nådde landsbyen. Denne gongen skifta ho over til rullestolen etter å ha passert nokre stader der det låg trestokkar over kanalen som bruer. Dei lågt for lågt til at Sandra kunne sitje i båten i rullestolen, ho hadde raskt vorte minst eitt hovud kortare om ho så hadde gjort. Der kameraten hadde si vesle hytte sette venene hennar rullestolen i graset i vasskanten og bar Sandra oppi. Etter ei lita kvil der med ein nelliksigarett, bar dei stolen med ho i opp i båten. Der sat ho midt i, som ein eller annan slags høvding, med ein røyk i kjeften og kikka utover, ridande på vatnet som om ho kom heim frå eit farleg, men sigersrikt oppdrag ein eller anna stad i «bortvekkistan». Ho hadde no berre vore i ei skarve hytte i skogen, tenkte Sandra, men kanskje heroisk på sin måte likevel. Som vanleg er det eit fælande ståk når ho gjorde eit eller anna i landsbyen, som til dømes det å ta ein tur med båten til kameraten. Slik var det når dei reiste til denne hytta og slik var det når dei kom att. Folk som anten var ute og vaska seg ved desse treskura sine, dei likna meir på leikekassar enn doar synes han, eller dei kom ut frå husa sine, så var det sjølvsagt interessant å sjå denne raringen. Før då Sandra var her synes ho det var vel mykje styr omkring ho, men no var ho stort sett vorten vane med det, sånn omtrent i alle fall. Ho helste på kreti og pleti og for så heim til huset, litt trøytt etter turen, men elles nøgd med opplevinga.

 

Morgonen etter skulle Sandra ta seg ein tur til sjølve byen Sampit for å ta ut pengar og gjera nokre ærend. Ho måtte køyre med sin elektriske rullestol, fordi noko transport som passa ho fantes ikkje. Einaste løysinga var då å ta hjula fatt. For å illustrera turen kan ein samanlikne det med ein snigle som vil krysse vegen etter nesten å ha vorten overkøyrd fleire gonger. Etter endeleg å ha kome seg over, er alle andre heime, drukke teen sin og komne seg til sengs. Slik føltes det i alle fall då ho skrangla av garde med ein toppfart på seks kilometer i timen tur-retur byen. Ho håpte å vera heime att innan solnedgang i sekstida omtrent. Ho sette av garde ved godt mot og brukte vel om lag førti minutt på den vel fem kilometer lange etappa. Det hende ikkje så reint sjeldan at ho bante etter sprø motorsykkelkøyrarar som suste forbi i ein helvetes fart. Indonesia er berykta for «crazy drivers», så også dette området på Borneo. Ikkje rart mange drep både seg sjølv og andre i dette landet, tenkte ho, mens ein galning med altfor dårleg tid eller vit eller begge deler, raste forbi ho og nokre store bilar. I vill fart mot ein mogleg altfor tidleg avreise mot den himmelen han sannsynleg trudde fantes, men kanskje ikkje hadde tenkt seg til nett enno. Trøytt i køyrehanda etter turen møtte ho dei andre som hadde reist i førevegen, i nærleiken av hamna. Sandra ok seg ein liten kvil og gjorde så ærenda sine, åt steikt kylling i mørk soyasaus på ein liten matplass med venene sine, deretter bar det heimover til landsbyen att. Same vegen og same galskapskøyringa til enkelte. Ho var heime att til den tida ho hadde håpt.

 

Ein dag kom ein kjenning av kameraten hennar innom, ein livleg kar som ikkje kunne snakke og hadde lite høyrsel eller registrering av vibrasjonar heller. Humøret hans var det ingenting å seie på, mykje moroskap og mykje tenking om jenter og sex. Difor mykje moro med det også. Han var ein god massør, så kameraten til Sandra nytta høvet til å få seg ein runde med massasje. Han la seg ned på golvet og Bidin som han heiter sette i gong og knadde kameraten skikkeleg. Etter vel ein halvtime var Bidin ferdig og dei sat på golvet etterpå og gjennomførte ein form for samtale. Med improviserte teikn gjekk samtalen om litt av kvart såg det ut for, stadig latter og ved hjelp av kroppen kunne det forteljast ting. Slik var det med ein annan kar frå landsbyen også. Ein stram flott høg kar som absolutt hadde fortent å vera saman med ei kvinne, meinte Sandra. Det hadde den andre karen sjølvsagt også fortent, men det var noko med Suni som var namnet hans, som gjorde han til reine gentlemannen, synes Sandra. Men slik var det ikkje for nokon av dei, ingen var i lag med nokon. Som så ofte i land som Indonesia med lite eller ingen offentlege sikkerheitsnett, så fell folk som desse karane som regel utanfor. Det gjeld sjølvsagt også skule, der ingen offentlege skulestyresmakter får dei inn i utdanning, heller ikkje foreldra. Det var ofte forbunde med skam å få eit funksjonshemma barn og dei vert verande heime avskore frå å ta del i samfunnet på lik line med resten. Slikt irriterte Sandra valdsamt, men det var ikkje stort ho kunne gjere anna enn å ytre seg om det, noko ho ofte gjorde. Desse tankane var det for Sandra også naturleg å ha på sjølvaste dagen for solidaritet, kamp mot kapitalkreftene, arbeidarrettar, likestilling for alle og så bortetter i det uendelege. Sandra var alltid ute i gatene i heimbyen sin på første mai, no var ho langt utanfor kamprop og parolar i eit land med lite medvit om denne dagen. Trist og skammeleg, noko måtte gjerast med kunnskapen og medvitet om at folk kunne reise sine krav og protestere mot den evinnelege korrupsjonen, nepotismen og råteskapen i dette veldige øyriket med sine tusenvis av øyar. Kanskje ein dag, håpte Sandra, ville det også her vera opptog i byen Sampit med appellar og kamprop om meir rettferd og folkeleg styring, kanskje til og med revolusjon. Men slike store tankar var det førebels som ein vits å tale om her midt i «skogen» sjølv om kunnskap om at dei var undertrykte og at fattigdom var eit resultat av det, var der. Og at tapet av regnskogen var eit veldig synbart teikn på det…tenkte Sandra…ho måtte skrive meir om regnskogen…

 

Tenk på noko stort tenkte Sandra og såg noko erotisk framfor seg. Ei vakker kvinne dukka opp i erindringa, kom mot ho ute i jungelen ein stad som frå ingen stader. Det virka som ho visste at Sandra var akkurat der og ville møte ho. Ho forstod ikkje kvifor, men var på underleg vis klar til å møte henne ho også. Dei møttes i ei lysning i skogen med enorme tre rundt. Tropelydane var sterke, til å ta og føle på bokstaveleg tala. Ho såg sterk ut også, med ein kropp og framtoning som kunne ta pusten frå ein og einkvar. Ho hadde heller ikkje så mykje klede på seg at det gjorde noko. Det gjorde at temperaturen til Sandra sjølvsagt ikkje vart mindre. Ho hadde på seg eit veldig lite miniskjørt i lett materiale, truleg bomull. Brystene hennar var for lengst ute av det som kunne minne om ein bh, og sveia lett i tropevarmen. Håret hennar var festa opp i ein knute bak i nakken og hadde eit fint raudleg skjær over seg. Augene lyste mot Sandra med eit lurt glimt, nesten litt ertande. Sandra kjende seg litt forlegen, og oppdaga brått at ho hadde ikkje så altfor mykje klede på seg ho heller. Berre ei mørk lita truse gjekk ho i. Då kjende ho seg endå meir forlegen, nesten flau. Men det gløymde Sandra fort, for no var kvinna komen ganske nær ho. Ho kjende varmen hennar som eit varmeteppe av erotikk. Ho kjende sikkert at det dampa frå Sandra og. Ho tok rundt Sandra og dreia ho som i ein slags dans, men stoppa brått, drog det vesle miniskjørtet opp så litt av trusa hennar kom til syne. Ei raud gjennomsiktig nylontruse gjorde Sandra heilt ør og ho måtte sanse seg. Ho såg noko mørkt og nesten vibrerande gjennom dette vindauga. Eit vindauge inn til herleg erotisk himmel. Ho byrja varsamt å dra trusa ned, men ikkje langt, berre så vidt nedanfor kjønnet. Sandra gjorde det same, berre så vidt nedanfor sitt kjøn. Ho oppdaga at ei sitring velte fram og liksom ville kjenne på atmosfæra, og den var slett ikkje dårleg. Ho kom mot henne med rullestolen, kvinna såg litt lengtande på Sandra som det var ein god ven ho hadde kjent lenge, men skifta brått meining. Med eit endå lurare glimt drog ho den flotte raude trusa opp att, ordna miniskjørtet over og plasserte brysta inn i den vesle bh’en att. Like brått som ho hadde kome var ho borte bak jungelteppet ein stad. Sandra sat att med «sitringa» i eine handa, men drog fort på seg trusa og litt fortumla snudde ho seg og trilla sakte rullestolen sin av garde, ut av denne draumen som hadde vore så lovande.

 

Kva skulle ho gjere no, tenkte Sandra. Denne erotiske draumen ho hadde hatt i solveggen heime i landsbyen vart ikkje til noko. Ikkje var draumen til noko heller, når han ikkje gjekk i oppfylling, meinte Sandra. Eller var det noko draumen skulle fortelje likevel. Var det eit poeng ho ikkje skjøna? Kanskje var det noko allegorisk ved denne merkelege, men artige draumen ho måtte prøve å få tak i. Sandra prøvde å rydde opp i tankane sine og filosoferte lenge på kva denne allegorien kunne vera, heilt til ein tanke for i ho. Denne episoden inne i bushen var som ein utopi der det uoppnåelege nesten var oppnåeleg. Med ei vakker kvinne som ville ha ho, men som i siste liten trekte seg attende og forsvann. Like fort som ho hadde dukka opp vart ho borte. Ein analogi kom fram. Det var underleg, men samstundes flott og. Systemet, tenkte Sandra, systemet! Det kapitalistiske globale systemet. Der var samanlikninga, der var utopien i å endre det til eit anna system. Som i draumen såg det uoppnåeleg ut. Men var det det? Som i draumen som likegodt kunne ha enda annleis, med ei samansmelting av to lystige menneske i tropisk elskov, kan håpet om ei endring av det rådande økonomiske system også verte ein realitet. Det trengte ikkje verte verande ein utopi. Det var opp til menneska å gjere det til verkelegheit, tenkte Sandra. Det kunne dei undertrykte i Indonesia også gjere, berre dei fekk meir innsikt om kvifor dei var underlagt kapitalen sine lover og kva dei kunne gjere for å frigjere seg. Slik som alle verdas folk kunne gjere. Med kunnskap, organisering og makt kunne ein velte fjell. Men det måtte innsikt til, innsikt i at ein prosent av jordas folk har fleirparten av resursane i sine grådige hender. Og den eine prosenten vil stadig ha meir, heile tida. Dei må stoggast, og det må kamp til for å lukkast. Kamp og solid god organisering. Det var ikkje umogeleg, det var ikkje ein utopi. Samanlikninga med draumen ho hadde hatt, såg no klår ut for ho. I draumen var kvinna håpet om endring, ho var folket som ville det, men motkreftene stansa fullbyrdınga. Der var analogien til kapitalismen, krefter som hindra folket i å samle seg.

 

Hadde kvinna og Sandra i denne draumen stått saman så hadde ikkje utanforståande krefter kunne hindre desse to. Ho tenkte vel og lenge på dette, leita etter svakheiter i problemstillinga, men var så sikker som mogleg på at premissane heldt. I draumen var det utanforståande krefter, ikkje lett å sette ord på eller sanse, som gjorde at kvinna forsvann bort frå ho, Slike krefter er det i den økonomiske kulturen menneska lever i og, om enn meir konkrete enn i fantasien si verd. Noko skremmande manipulerande gjer menneska ufrie. Me er fanga i eit materielt nett, me ikkje kjem ut av utan å gjere opprør, frå kapitalismen. Denne manipulering ligg i kapitalistane sitt tak på oss og vårt materielle vesen, noko kapitalistane veit godt..berre me vert haldne nede med lovnadar om ei betre forbrukarverd.. som ikkje treng å realisera seg visar det seg gong på gong, så trur kapitalistane at dei har oss, den 99 prosent store andelen i verda. Men dette kan dei tru så lenge ting ser tilsynelatande rettferdig ut. Den tid denne løgna vert avkledt og folk skjønar at heile systemet er basert på fusk og fanteri, vert synet på kapitalismen og dermed det ”beståande” radikalt endra. Noko som er verkeleg mogleg og som kanskje også no ligg i tida, tenkte Sandra, med alle desse utviklande katastrofar som ligg framfor menneska. Desse tankane sette tankecellene i sving hjå Sandra og ho prøve seg med nokre eksperiment.

Del 3 – Tankar som kjem, tankar som går

Kap. 7

 

Realverdien av ei investering var på 1 krone i 1899, og skulle kaste av seg fram til vår tid på 2000-talet, t.d. 2006. Dette er gjort på same måte som det ei stortingsmelding (nr.24 frå 2006-7) fortel om ”Oljefondet” si avkastning. Ein kunne då tenkje seg, tenkte Sandra, ei akkumulert avkastning med litt større tal for å prøve å gripe dette. Ein kapitalstorleik i 1899 på 1 million kroner med eit krav om ein realprofitt på 4 prosent vert 40 000 kroner. I 2006 har kapitalen vokse til 1 milliard med eit profittkrav på 40 millionar. Tenkjer ein seg framover mot år 2100, har kapitalen vokse til astronomiske 40 milliardar, profitten er då, framleis med eit krav på 4 prosent, kome opp i 1,6 milliardar. Går ein endå lenger fram i den mørke framtid har ein fenge kapitalen til å vekse til kosmiske dimensjonar og det som større er, til 2000 milliardar, då har dei som trur at pengar veks opp i himmelen og endå lenger, fenge 80 milliardar i profitt. Fantastisk ville dei sikkert tenkje, men utan ein eınaste tanke på at denne bisarre vekstideologien ikkje er bærekraftig på nokon som helst måte, og at ein slik vekstfanatisme ikkje er mogeleg med dei resursar som jordkloten kan tilby. Slike tankar er heilt fjerne for kapitalistane, tenkte Sandra, dei har kanskje ikkje gena som skal til for å fatte denne ulogiske samanhengen mellom resursar og vill vekst, tenkte han.

 

Denne kapitalen sin tvangsmessige ekspansjonskrav er, tydeleg nok, grunnen til dei siste tiders kriser, og som i åra framover vil føre menneskeslekta til si endelikt. Ho håpte sjølvsagt ikkje det, til det var tross alt menneska for dyrebare, men likevel, det låg i korta at slik kunne me ikkje halde fram om me ikkje skulle møte endelikta. Greitt, me forstår kva me er i ferd med å gjere, men kva er vårt svar? Sandra smakte på eit ordtak: Livet er ikkje for amatørar. Kva er no tydinga bak det, tenkte ho. Truleg for å møte livet sine utfordringar må menneska ha eit definert, gjennomtenkt og, om ein vil, ha eit profesjonelt tilhøve til å gjere det betre. Rett og slett løysa problem som er uhaldbare for ikkje berre seg og sine, men for heile menneskeslekta. Det må vera vår plikt som tenkande vesen å strekke oss etter endring, når det me har slumra oss gjennom altfor lenge, ikkje lenger verkar. Så enkelt, men likevel så vanskeleg, såg det ut til. Men kva er svara, spesielt frå oss sosialistar? Ein må kjempe mot åtaka retta mot folk sine levekår. Viktigare enn nokon gong, då åtaka mot folk sine tilkjempa rettar på går for fullt. I kampen for endring må me studere kapitalismen sitt ”vesen” endå betre. Ikkje minst studera Marx og alternativ politisk økonomi. I lengda av dette lyt ein lære meir om korleis kapitalismen utfordrar jordkloten sine rammer, og korleis kapitalen verkar inn på miljøet og miljøpolitikken. Noko av det viktigaste framover er å engasjera folk i debatten om det etterkapitalistiske samfunn, altså sosialsimen og deretter kommunismen, tenkte Sandra, nesten høglydt med seg sjølv. Det måtte skapast ei stor rørsle for å få dette til, ei svær rørsle må til. Først då kunne folket verkeleg truge det eksisterande kapitalistiske system.

 

Dette virka stort å tenkje på, ”først då kunne folket verkeleg truge”, sa Sandra høgt til seg sjølv. Å truge det kapitalistiske system var ei sak for seg, ei anna var at faktisk så truga kapitalen seg sjølv. Ja, rett og slett ved å rive under seg sine eigne pilarar. Pilarar av grådigskap. Det å verte for grådig, er i seg sjølv noko menneska alltid har gjort og vorte offer for. I antikken snakka grekarane om ”hybris”, overmot, overfor både seg sjølve og gudane. Noko som fort straffa seg, om ein gjorde det med overlegg, men og om ein meir uvitande gjorde hybris. Men det var vel ingen nokolunde oppegåande no som innbilte seg at kapitalen dreiv med sin grådigskap, uvitande? I alle fall ikkje uvitande om at det gjekk ut over andre, dess meir ein grabba til seg dess mindre fekk andre. Når det finansspekulative ”big bang” hendte, så hadde europeiske bankar tapt den galaktiske store summen på 120 000 milliardar euro i sine ulike aktiva. Det virka opplagt, meinte Sandra som hadde studert dette nøye, at desse pengane kom frå folket og deira arbeid. Så hadde spekulasjonsgribbane slengt dei ut i det tomme rom av verdipapir og slikt rask, og så vart dei berre borte i ein spekulativ supernova. Kven er det som vert sitjande att med sine tomme lommer? Vel, er det nokon som vil prøve eit svar? Ikkje politikarane som ein trudde skulle verne folket mot gribbane, dei er lamma av sitt eige spel. Dei er i gribbane sine klør, og det verste er at det også er eit medvete inngifte i mange høve, tenkte ho. I det heile teke var det mange nye omgrep ein måtte lære seg i denne vår turbulente tid. Sandra ramsa opp inni seg: klimakrise, matvarekrise, matjordkrise, oljekrise, energikrise, vatnkrise. Ho vart nesten sliten etter denne oppramsinga. Likevel, slik var det, krise på krise, ein kunne verte ør av mykje mindre.

 

Då var det godt ein kunne ha det litt morosamt og le godt av komiske kommentarar ulike høge herrar har kome med midt oppe i det økonomiske kaoset. ”Det ser ut til å bli ein relativ mild nedgangskonjungtur”, var det ein bankmann som sa. Fantastisk å få seg til å sei slik, tenkte Sandra. Noko anna klang brått i hovudet hennar. Det var Rudolf Nilsen sine ord i ”Revolusjonens røyst: Kan hende det gjeld å redde vår jord”. Jan Erik Vold har også sine gullkorn, i ”Nyttårsdiktet” heiter det: ”Det er håplaust, me gjev oss ikkje”. Akkurat, me må ikkje gje oss, det er kjernen i folket sitt arbeid for å få den endringa som ein håpar menneska vil lengte etter snart.

 

Når nokon skriv moraliserande at grekarane må rydde opp i eige hus og underforstått bruke IMF som reingjeringsmiddel, oser det moral og kapitalsime av det. Det er ikkje så overraskande at ein del meiner slikt, all den tid me som eit rikt folk er manipulerte til å tenkje at sidan me har slik bra økonomi, så må det vera dei andre som rotar det til og har seg sjølve å takke for det og berre det. Ein vel då å gløyme at me også er bunde saman med dei andre nasjonar i den globale kapitalismen. Og i dette systemet er det ikkje rettferdig handel eller solidaritet ein arbeidar etter, men blodig urettferdig profitt i kampen for den sterkaste sin rett. Så er det slik at også Noreg er ein aktør i IMF og har aldri i nemneverdig grad heva røysta si mot den historisk feilslåtte og endra politikken i høve til kva det var meint IMF skulle gjere. LEGG NED HEILE SPETAKKELET! Og bygg opp ein ny rettferdig pengeorganisasjon styrt av FN og ikkje av USA og Vesten. Ironisk nok er tre av dei landa som no er råka av kanskje den verste svoltkrisa på 60 år i Afrika, Somalia, Etiopia og Kenya, hardt tilpassa IMFsine strukturtilpassingsprogram. Ein skal passe seg vel for å tale med fleire tunger: først kutte så det skrik etter, så gje stakkarane naudhjelp, for til sist å vera like rik og hovmodig som alltid her i nord. IMF og Verdsbanken er våre leiketøy i den kapitalistiske sandkassa, og med dei kastar me sand i augene på dei små i staden for å la dei bygge noko sjølve. Me spring så heim att til pappa kapital, stolte og dobbeltmoralske!

 

Sandra sat i eigne tankar rundt dette ei stund, mens ho såg tropesola gå ned over Java. Brått for ein litt uklar skygge over ansiktet hennar. Det var noko som ikkje heilt stemte omkring den noverande økonomiske krisa og venstresida sine alternativ og utfordringar. Klart me har klare løysningar på den etterkapitalistiske epoken, prøve ho å fortelje seg sjølv, men vart ikkje heilt overtydd. Kampen vert hard, om endringar, men også før den tid, om velferda, som vert rasert dag for dag av kapitalistane og bankane. Og kvar gong kapitalismen kjem i ein av sine sedvanlege kriser, sånn i gjennomsnitt kvart 30 år, altså ein generasjon, eller oftare, så er svaret innstrammingar og sentralisering. Bort sett frå Rooseveldt-tida under 1930-åra sin depresjon. Då vart det sprøytt inn midlar for å stimulera til arbeid for folk og dermed litt meir pengar å leve for, som i sin tur fekk økonomien til å svive att. Slik som eurolanda har stelt seg, tenkte ho, var det stikk motsette av den såkalla keynesianske politikken. Det er då me på venstresida må kome med truverdige alternativ, slo Sandra hardt fast. Sidan krisa er menneskeskapt, me kan liksom ikkje klandre marekattane eller sjimpansane for elendet, så må me som vesen også kome med nye løysningar.

 

Nokon hadde skrive noko veldig treffande minnest ho: Sanninga er at det er børsmeklarane, bankvesenet, valutaspekulantar og investeringsfond som har køyrt verda i grøfta, samstundes som dei har gjort seg sjølve kvalmande rike. Akkurat det som har hendt i Europa og USA no. Men noko nytt er det ikkje minte ho seg på, slike kriser og slike gribbar har menneska hatt før. Ho lo svakt for seg sjølv, er det slik at kapitalisme vert redda og krisefri berre ein får regulert litt her og der og sender spekulantane på kostskule? Då må ein tru om att. Naturlegvis kan den noverande krisa verte løyst, med det det vil koste av offer og lidingar. Slike ting hender allereie med massearbeidsløyse, svelt og krigar. Dette vil berre auke framover og vare gjennom lange og pinefulle år. Ja, slikt må til vil kapitalistane seie, mens dei gnikkar gullpengane sine. Vidare så vil denne pinsame krise føre med seg drastiske angrep og attendegang for arbeidarklassa. Opparbeida faglege rettar vil sikkert verte truga og truleg fjerna. Verdiar som eigedom og velferda vil på dramatisk vis verte omfordelt frå offentleg til privat. Dei rike vil og sjølvsagt planlegge og utnytte krisa til å verte endå feitare for ein endå mindre gjeng. Ein slik omfordeling frå dei 99 prosent til dei 1 prosent vil slå hardt ut og vil forsterke seg med stor styrke. Noko som er godt forklart i Naomi Klein si bok ”sjokkdoktrina”. Her må arbeidarane forsvare sine lenge tilkjempa rettar og det med ny glød og klare alternativ. Venstresida har vorte skulda for ikkje ha alternativ til det kapitalistiske system, og mykje av kritikken kjem frå etablissementet. Nettopp den eliten som står for frisleppet av kapitalkreftene og som har deregulert marknaden. Sandro tenkte mykje på dette med alternativa og korleis dei skulle sjå ut. Han viste at folk kjente lite til systemkritikk og at tenkinga til Karl Marx plutseleg hadde fått ein ny vår. Dette måtte utnyttast! Éin måtte som sosialist frå desse tankane fram, og ved studiar i marxisme utvikle forståinga av kapitalismen sin ibuande dynamikk og plassere eit nytt system i vår tid, tilpassa samtida og framtida. Sosialismen er ein prosess og kan ikkje ha fasttømra fasitsvar og ferdig med det. Det er ei utviklande rørsle med eit mangfalda innhald som skal drive prosessen framover.

 

Ein kan samanlikne dette med eit tog, tenkte ho, som går på sine vel disponerte skinner, men stoppe på mange og ulike stasjonar for å hente nye menneske og idear. Toget måtte fyllast opp av den nye etterkapitalistiske tid, med passasjerane som dei styrande, der togføraren skal styre toget berre etter folket sin vilje. Ein reiser frå utgangsstasjonen der urett og undertrykking dominerer til ein ny stoppestad, det er ikkje endestasjonen bokstaveleg tala, men ein mellomstasjon på vegen mot sosialisme og kommunisme, der rettferdig fordeling og fellesskap er interiøret. Der samlar ein seg om felles strategiar og utvikling. Ein reiser frå ein kapitalisme med sine stadige attendevendande krigar og kriser, ein hata situasjon, til ei verd der folk kan leve eit rikt liv med andre verdiar enn konkurranse, gjeld og utbytting. For ei verd det kan verte, tenkte Sandra. Måtte menneska berre få det til. Det ligg i håpet som er i Pandora si krukke som er det me har att..etter at Pandora frå den greske mytologi som hemn mot gudane som hadde forrådt ho, slepte ut all elende til menneska. Berre HÅPET vart att i krukka.

 

Neste dag stod Sandra tidleg opp i lag med tropesola. Ein frisk frukost med nysteikte pannekaker med tropesirup og ferske fruktslag i fint tilkutta bitar. Ein flott start på dagen. Men det var noko som ikkje stemte. Kva det var visste ho ikkje. Ho grubla litt på det, det kunne vera ein heilt vanleg dag, men med depresjon. Men var det ikkje! Det var heller om ein annan depresjon ho hadde i tankane og ikkje fann ord på. Depresjon frå vår tid og det økonomiske ingenstad-landet som mange smakar no. Og det er arbeidarklassen som er midt i syklonen sitt auge. Ein teoretikar hevda at det var greitt nok å diskutera den store depresjonen sine årsaker, men at diskusjonen ikkje kan frigjerast frå drøftinga av arbeidarklassen sin stilling midt oppe i den. Men, tenkte Sandra, likevel er det eit nært samband mellom dei to. Om det er slik det vert hevda, nemleg at depresjonane skuldast spekulasjonar og manglande kontroll med finanskapital, så kan arbeidarklassen ikkje spele ei stor rolle i oppbygginga av ei ny verd. Forstår ein det slik. er dei avgjerande kreftene i oppbygging eller nedriving av kapitalismen, å finne andre stader. Men er dei verkeleg det? Nokon meiner det held seg annleis. Dei meiner at pengekapitalen rett og slett er produkt eller derivat blant kjennarar, av verdiar skapt i produksjonen. Sirkulerer desse verdiane i fellesskap på ein marknad og erstattar kvarandre, vert investert og handla for, så skuldast dette at det går attende på ein felles materiell substans. Denne substans er det menneskelege arbeid og kan ikkje vera noko anna. I følgje denne tankegangen, er pengemengda i eit samfunn bunde til mengda av materielt arbeid. Då vert samstundes arbeidarklassen den kraft som alltid står i spissen for det viktigaste politiske arbeidet. Dette skriv Marx også om i Kapitalen under Arbeidet sin verdi. Er det derimot slik at økonomien kan generera pengar og verdiar frå andre stader enn den materielle produksjonen, vert arbeidarklassen sin posisjon meir likegyldig. Det finns då eigentleg ikkje nokon god grunn til å kalle seg sosialist eller til å prioritera arbeidarklassen sine interesser i politisk arbeid. Ein viktig diskusjon tenkte Sandra, og grunna meir på korleis det kunne ha seg at ein ikkje kunne kalle seg sosialist på desse sistnemnde premissane. Éin tanke sveiv ho at då hadde andre økonomiske generatorar, som børsane og spekulantar, innverknaden og kunne drive arbeidarklassen ut, men ein sosialist kunne ein vera om desse ikkje-produktive kreftene vart brotne ned. Først då kan prosessen mot eit sosialistisk samfunn byrje.

 

Vegen ut av krisa, er noko nesten alle snakkar om etter ei stor økonomisk krise. Spørsmålet er kven som snakkar om det? Folka i gata snakkar sjølvsagt om det, og ikkje utan grunn. Det er dei som må betale for krisa, gjennom tapt arbeid, auka skattar og meir fattigdom. Og så er det dei som snakkar om vegen ut av krisa, som høyrer til den vesle eliten og er skuld i elendet sjølv. Dei driter i folket! Ingenting er viktigare enn å fornye tilliten til marknaden som det heiter der i garden. Marknaden er det mest heilage ein kapitalist kan tenkje seg, han er deira gud. Vegen ut av krisa er for dei å rehabilitere denne veldig så abstrakte såkalla usynlege handa som heiter marknaden. Får dei det til vert dei så lukkelege at sjampanje og honorar skyter til himmels, til mammon sin himmel, tenkte Sandra og smilte sarkastisk. Ho trilla ut i tropesola og såg seg ikring på den kaotiske trafikken, gateseljarane, sykkeldrosjene og alt anna som gjekk føre seg i dette tropiske gatesirkuset. Er dette slik folk her i Jogja vil ha det, meir av dette, meir sirkus, meir kapitalisme? Kva tenkjer desse indonesarane mens dei rasar forbi Sandra på sine tusenvis av støyande motorsyklar og dei som har råd til nye bilar dyre i drift? Produksjonen av desse motorsyklane og alle andre typar av industrivarer har kome til eit vegskilje, til overproduksjonen. Dette fører til at kapitalistane har trong for store justeringar, til å nedskrive og destruera denne materielle kapitalen, og samstundes for å degradere både produksjonskapasitet og arbeidskrafta si kvalitet. Ein kan difor realistisk snakke om lang tid, om ein tjue års nedgang. Dette er den tid det tek å slite ned kapitalutstyret reint fysisk. Marx skreiv om dette allereie i si skildring av kapitalen si historiske fødsel på 1500-talet. Her skriv han at denne produksjonsforma alltid vil prøve å kutte svingane, Med politiske midlar forsøker dei å korte ned dei periodar som trugar med å utsetje kapitalismen sine blomstringsfasar. Som før og i vår tid kan dette tyde at krig fristar, for å få produksjonsutstyret raskare nedskrive. Ettersom alle veit kva dette kan tyde, må det setjast mykje inn på å oppretthalde og styrke arbeidarklassen sin internasjonale solidaritet. Samstundes må ein vera realistisk når det gjeld å analysere skilnaden mellom dei kapitalistiske formene på verdsmarknaden.

 

Sandra måtte trekke pusten litt i filosoferingane sine. Litt drikke hadde gjort seg. Ho såg seg rundt i gatebiletet, og riktig, der var ein med ei tralle som hadde kokosmjølk og isbitar. Ho tok seg eit forfriskande glas, ja, ho tok eit til. Sette seg ved ein stein i vegkanten og kom i tankar om problemstillingane rundt arbeidarklassen og dei kapitalistiske formene på verdsmarknaden. Proteksjonismen er ein ting som ikkje tyder på at kapitalen er globalisert på nokon nemneverdig måte. Heller det at kapitalistklassane bind seg desperat til det dei har. Dette gjer det klart at ein kvar arbeidarklasse må ta seg av sin eigen kapitalistmotstandar lokalt. Men også her må ein ha fleire tankar i hovudet. For samstundes må arbeidarklassen vere våken med omsyn til å utnytte dei faktiske fordelane proteksjonismen kan gje arbeidarklassen på kortare sikt. Kapitalismen sitt statsgjeldssystem har i Europa kollapsa og har svekka den rådande antidemokratiske statsforma. Marx skreiv at dette gjeldsystemet var ei hovudkraft ved produksjonsmåten i Europa allereie frå 1500-talet.

 

Eit godt døme på at proteksjonismen eit stykke på veg svekkar kapitalen sin stilling i høve til arbeidarklassen, er den nye ordninga med eksportfinansiering. Dette er ting statar har kjent seg tvinga til. Dette har vore med å redde arbeidsplassar, men viktig her er at dei er kapitalistiske. Slike tiltak bidreg til å regulera ein internasjonal konkurranse som har vore prega av mafialiknande kinesisk og elles asiatisk kapital. Dette kan vera eit av mange teikn på at dei nye halvkapitalistiske herskarklassane, som alle står på leirføter, og vil vera mellom dei første som vil falle grunna depresjonen. Ramlar desse klassane vil det vera ei positiv tyding for arbeidarklassane i Asia og elles. Ein slik utvikling er truleg på gang og ei slik bossrydding har ikkje eg noko i mot tenkte Sandra.

 

Arbeidarklassen sine moglegheiter i depresjonen ligg i det politiske. Difor har det stor viktigheit at arbeidarklassen sin største motstandar, den kapitalistiske klasse organisert som stat, er meir svekka enn nokon gong sidan 1920-åra. Sjølv om det er viktig ikkje å undervurdera motstandaren, er det klart at når arbeidarklassen klarer å hevde seg sjølvstendig, treng han ikkje lenger vera redd for borgarskapet reint politisk. Det kanskje einaste botemidlet mot depresjonen er at arbeidsklassen vert klar over sin eigen styrke. Og brukar han! Det som kapitalen prøver på, det å korte ned historia sine svingar, det kan nemleg arbeidarklassen gjere mykje meir effektivt og definitivt ved å sosialisera produksjonsmidlane og kaste den kapitalistiske produksjonsmåten ein gong for alle, på kapitalismen sin skraphaug. For å få til dette må mykje meir informasjon, kursverksemd, sosialistiske studiar, ut til folk. Like viktig er det å få meir tilgang til grunnplanen i fagrørslene, og unngå pampane i same rørsle. I alt dette tenkte Sandra, må arbeidarklassen og bruke dei sokalla ulovlege aksjonsformer, dei må lære kva som er gode og lure ulovlege verkemidlar og kva som ikkje er det. Trua på seg sjølv som politisk kraft er sentralt og må ikkje undervurderast. Mykje av tidlegare krav har vore å kræve førebels endringar i form av nasjonaliseringar av bank- og kredittvesen. Noko som kan inspirera arbeidarklassen er å reisa på nytt kravet som var på britiske verft i 1970-åra. Nemleg kravet om nasjonalisering under arbeidarkontroll. For å få dette inn i folk si medvit er det viktig å få ei kjensle av att felles kamp gjev resultat.

 

Noko veldig sentralt, tenkte Sandra, er tanken om at den revolusjonære rørsla ikkje kan utga frå noko anna enn ein medviten arbeidarklasse. Ein må her passe seg for at uavhengig av kor sterkt arbeidarklassen står frå tid til annan, ikkje prioritetar såkalla spontane rørsler slik som ”okkupering av alt-rørslene”. Sjølvsagt kan det vera nyttigt med liberal motstand på kort sikt, men kan virke demoraliserande når motstaden bryt saman. Noko som tyder at ein må vera open for taktiske attendeskritt i den hensikt å prioritera at arbeidarklassen sitt Anti borgarlege medvit vert halde oppe. Ein god og positiv tanke, men om dette er god logikk, må reformkrava vera realistiske, og sjølvsagt er dei det, tenkte ho. Ingenting er umogeleg når sosialistiske rørsler står overfor ein handlingslamma kapitalisme. Noko ein med rette kan hevde går føre seg her og no, altså handlingslamming i herskarklassane. Det er berre å gjere som Lenin ei gong skreiv: Makta låg på gata. Det var berre å plukke ho opp. Den illusjonen ein må verte kvitt, om han finns, er å tru at ein er langt vekke frå ”makta i gata”. Det er ho ikkje. Ta sjansen, ta ho opp, sa Sandra høgt til seg sjølv. Medan trafikken rasa rundt ho, såg ho med eitt at det er rett: Makta låg i gata, om enn litt i uorden, men likefullt, ho ligg der framfor ho. Ho måtte berre brukast!

Kap. 8 – (Indonesia-tur i solned- eller soloppgangen)

 

Å reise attende til der ein har vore mange gonger før i Indonesia, er som å reise attende i tid, synes Sandra. Det virka i alle fall slik. Mange gonger før var det som om ingenting hadde endra seg, tida hadde slutta å gå. Men slik var det naturlegvis ikkje. Folk hadde endra seg like mykje eller like lite her som andre stader på kloden. I hennar minne var opplevinga av å finne alt slik det var sist ho reiste frå det, sterk. Ho tenkte at økonomien måtte vel utvikle seg også i Indonesia, men ho synes ikkje ho såg det. Likevel var det teikn. Det vart færre syklistar slik det hadde vore under dei tidlegaste opphalda og fleire motorsyklar, så vart det endå mindre med syklar, fleire bilar og endå meir motorsyklar. Dei siste opphalda viste valdsamt auke i bilar, men motorsyklane hadde ikkje forlate terrenget av den grunn, dei vart berre så valdsamt fleire dei og. Ein meir kjøpesterk middelklasse hadde råd til desse tohjula køyretya, og ein øvre middelklasse og dei som endå rikare var har kjøpt fleire og dyrare bilar. Sjølvsagt i tillegg til alt det andre eit land i utkanten av den vestlege kapitalismen kan by på.

Kunne ho sjå denne utvikling hjå sine vener som ho så ofte var hjå? Ikkje heilt, der såg det ut for at økonomien var ved det same, med andre ord på det låge planet. Ikkje alle får nyte godt av auke i den nasjonale veksten. Som døme på det er bønder og visse deler av industrien. Desse og mange til er, altså fleirtalet, framleis utanfor den utviklinga som dei indonesiske kapitalistane vassar i. I eit korrupt system som det indonesiske er det absolutt trong for eit folkeleg opprør, tenkte Sandra og gledde seg til å sjå sine gode litt sprø Sampit-folk i Kalimantan att.

 

Sandra kom også denne gongen med fly, men no frå Jakarta, der flyet hadde kome frå mellomlanding i Kuala Lumpur frå Europa. Som sist for nesten eit år sidan kom ho baklengs ut av flyet i ein antikk flyplassrullestol ned flytrappa. Det var bagasjefolka som hadde berejobben. Ho kjende seg litt som ei pakke som skulle leverast i jungelen, men slo tankane frå seg når ho kjende seg heime att og fekk den gode kjensla av tropane. Ho hadde ikkje venta raud løpar på flyplassen, men at det ikkje var ei levande sjel frå gjengen hennar som mottakingskomite var litt overraskande. Ingen problem tenkte Sandra og tok fatt på rulleturen frå flyplassen til Landsbyen som tok omlag 10 minutt. Ho og kompisen tok turen langs vegen og Sandra fann ein kjend gangveg inn til landsbyen. Radi sat på huk innerst i huset i kjøkkendelen når dei kom. Sandra fløyta med stolen og dermed var kontakten oppnådd og med eit smil kom han i mot dei. Den vesle dottera kom også ut i døra litt sky som ho pleier å vera i byrjinga. Mora var inne og sa som vanleg ikkje stort. Den nest eldste sonen som går på vidaregåande var enno ikkje komen heim. Det var som om Sandra berre hadde vore borte nokre dagar og akkurat hadde kome heim att. Alt var som det hadde vore når ho reiste frå dei siste år. Nesten, berre ein ting var litt annleis denne gongen, bortsett frå det faktum at alle menneske endrar seg over tid anten mykje eller lite. Så også i denne vesle landsbyen.

 

Det som var nytt denne gongen var at Sandra hadde med seg ein ekstra rullestol. Han var til far til Radi. Han hadde fått slag for nokre år sidan og kunne ikkje gå lenger. Endå faren budde rett over vegen i eit gamal hus saman med mor til Radi, sat han berre framfor huset og hadde knapt vore over vegen etter slaget. Det var ikkje lenge før Sandra fekk nokon til å ta stolen med over og presentera han for bapak eller eldre mann som det tyder på indonesisk. Bapak såg litt forundra ut først, men vart fort lyfta opp i rullestolen av ein av sønene. Då gjekk det litt opp for han og eit stort smil kom fram og latteren sat laust. Berre den nøgde gamle mannen som no sat i rullestolen ho hadde teke med seg frå andre sida av jordkloten, var verdt turen åleine. Etter denne opplevinga fekk Sandra verkeleg roa i seg og kjende ho atter ein gong var komen fram.

 

Ein båt ramla i to-taktsfart forbi på Sampitelva. Sandra sat ved gluggen i enden på huset mot elva og røykte ein kretek. Stilla kom attende og det var slik det skulle vera. Ikkje heilt. Stilla vart broten av kona til kameraten. Ho kom som vanleg inn på ting som hadde med familielemer sine økonomiske tilstandar å gjere. Som oftast etter nokre dagar, men denne gongen var Sandra knapt komen inn døra før det sette i gong. Ikkje å undrast dreia det seg om eldstesonen til kameraten denne gongen som hadde rota seg bort i eit lån av slike dimensjonar at i alle fall ikkje han klarte å fikse det, ikkje resten av familien heller for den del. Det var eit lån teke opp hjå ein såkalla brooker, som er ein privat utlånar, med sine metodar til å drive inn pengane att, om ein ikkje klarar det. Difor var dei på jakt etter han på Java. Sonen hadde stukke av og gøymt seg, men ingen viste kor. Poenget med heile forteljinga om denne «actionkomedien» var klar: Å få Sandra til å betale gildet, det var på 30 millionar indonesiske «gærningar», omlag 15 tusen norske. Til å byrje med såg ho raudt, ikkje farken om ho skulle betala dette, som ho såg på som heilt bortkasta pengar. Verre enn å telje sandkorn i Sahara. Og for ein måte å ta opp lånet på! Lånte pengane med avtale om å betale alt attende knappe tre månader seinare, høyrt så gale. Sandra vreid seg der ho sat. Etter mykje masing og høge ord frå ho, vart enden på samtalen at ho skulle få greie på kvar sonen var og møte han og kreditoren for seg når Sandra kom til Java. Det vart ei ro att og ho røykte vidare på kreteken mens ho såg utover den brune stille forbi glidande elva.

 

Etter å ha gjort unna den første tropenatta denne gongen…kom ho seg ut i landsbygata for å sjå etter kjende. Dei såg ho fort. Det var auge på ho frå alle kantar, men det gjorde ho ikkje noko stort, ho kjende at dei augene var venlege, om dei enn var litt nyfikne. Ganske fort kom ho i snakk med folk ho kjende godt frå tidlegare år. Mykje vart det å snakke om.

Tema det er omlag uråd å ikkje kome inn på i Indonesia er korrupsjon og regnskogsbrannar. Ikkje minst er folk i Sampit oppteken med det årlege bokstavleg tala brennbare temaet «brannar». Kvar august-september kan folk i Kuala Lumpur, Malaysia sin hovudstad, nærare tusen kilometer vekke, rekne med å verte omslutta av dis frå dei tusenvis av påsette brannar. Dette set for det meste storselskap i gong for å rydde nytt land til endå fleire store palmeoljeplantasjar på Borneo og Sumatra. Når Sandra snakkar med folk om det i landsbyen er det ikkje vanskeleg å få i gong samtalen. Men når dette temaet i lag med korrupte politikarar og militære for den dagen er oppbrukt, kjem dei ofte inn på ho sjølv. Og det er ikkje få spørsmål dei lirar av seg om ho og den elektriske rullestolen, kva ho gjer på den eine eller andre måten, kor langt kan ho køyre med batteria, kor lenge må dei ladast, kor fort går rullestolen. Ho vert av og til heilt sveitt og ør i skolten etter ein slik runde med spørsmål og svar. Hadde det nokon gong vert tevling i Kvit eller dobbelt, i rullestolkunnskap, hadde ho meldt seg på, tenkte Sandra. Ho hadde truleg ikkje gjort det så aller verst.

Plutseleg var det nokon som greip ho i armen og ville vise noko. Ho vart litt støkt med det same, men sansa seg litt og vart med ho. Det var ei ung jente som hadde rørt ved ho på denne måten. I seg sjølv litt uvanleg i dette muslimske landet, i alle fall om Sandra hadde vore mann. Men ikkje alt er tilsynelatande slik ein trur det er i det stort sett moderate Indonesia, både på den eine og andre måten. Dei kom fram til huset hennar etter ei lita gange.

 

Det var ein bustad lik dei andre langs «hovudgata», men med ein vesentleg skilnad: nymåla i svak rosa og med flotte rutete vindauge med grøne karmar. Det var til og med råd å kome rett inn med rullestolen, såg ho, ulikt mange hus det også. Ho rulla inn og såg ei kvinne som kunne vera mor til jenta, stelle med eit kvart borte i eit hjørne av rommet. Det såg ut som ho bar på noko, kva det no var? Etter å ha vendt seg litt meir til det dimme ljoset, såg ho det. Det var eit barn, eit spedbarn. Ja, ho ville nok vise Sandra at ho hadde fenge ei lita søster, ein liten bror, tenkte Sandra og smilte. Likevel var det noko som fortalde ho at ikkje alt stemte. Var det noko med måten mora såg på ho på? Det same gjaldt den unge jenta? Ho fekk brått ei litt uggen kjensle. Men det var slett ikkje slik ho førestilte seg at det kunde vera. At barnet hadde noko form for funksjonsnedsetjing eller noko, nei, ho fekk eit sjokk etter at jenta fortalde at ho var…og at ho ikkje…Ikkje det at Sandra hadde problem med barn fødde utanfor ekteskap, heller ikkje var ho sjokkert over at det hende i Indonesia. Ho visste endeleg om folk som hadde ungar og ikkje var gifte. Nei, det var når den unge jenta spurde Sandra om kompisen hennar ville gifte seg med ho at overraskinga ramla over ho. Den stilla som følgde nokre minutt var som stål, blankskinande og knivskarp. Sandra sansa seg litt. Kva skulle ho seie til slikt, her var det mange gode, men dyre råd, ho kunne trengt. Men ho måtte klare dette sjølv. Ei utfordring som dette måtte ho vel takle. «Men du kjenner meg knapt, og i alle fall ikkje kompisen min og så er du veldig ung», sa ho. «Dessutan bur ikkje nokon av oss fast her». Jenta såg på Sandra med sterke klåre auge, slik at ho kjende seg tiltrekt av henne eit kort augeblink . «Ja, det veit eg, men eg likar deg og kameraten din, men som du forstår, er det også for å kome meg vekk og for å kome meg unna landsbysnakket at eg ber deg og han om å gjere dette.» Ho hadde framleis ikkje kome seg heilt etter sjokket. Sandra tenkte fort, så kom ho på ein ide. Kva om ho vart med henne til Java i første omgang under påskot av at Sandra skulle hjelpe henne med universitetsutdanning. Brått kom ho på noko. «Kva med barnet», spurde ho. «Det lyt vera her hjå mor mi», sa jenta stille. «Men…», Sandra tok seg i det. Dei skulle møtast att dagen etter for å finne ut meir. Ho trilla heimover mot huset til folket sitt, mens ho tenkte meir over kva det var som hadde gått føre seg…

 

Ei veke seinare var Sandra på veg til Java i lag med hjelparen sin, men ikkje med jenta. Ho som hadde vore så ivrig etter å vera med ho og til og med ville gifte seg med kompisen hennar. Ho forstod ikkje heilt kva som hadde gjort at tinga hadde endra seg så fort, frå den eine dagen med ein oppkava stemning og fortviling til berre nokre dagar før avreisa å sei at det vart ingenting av det. Det hadde kanskje ordna seg med familien eller at ho vart nekta å vera med dei, ho visste ikkje. Men Sandra fekk ikkje jenta ut av tankane, ikkje ungen hennar heller. Det var med litt tvil i hjarta ho reiste utan henne, men kva kunne ho gjere. Kanskje møtest dei att og kanskje kunne ho hjelpe henne då med noko. No var hugen hennar allereie i Jogja, lenge før flyet tok av frå den vesle flystripa ved Sampitelva.

 

I Jogja skulle ho bu rett i utkanten av sentrum. Bykjerna om ein kan kalle det slik, er omkransa av landsbyar, men like fullt er dei vevde inn og delar av byen. Kvar grensa heilt går mellom by og land i Indonesia er vanskeleg å skjøne til tider, synes ho. Same det, no var ho på veg til byen i hennar hjarta endå ei gong. Ho tenkte attende på alle dei gonger ho hadde budd i desse sokalla landsbyane opp gjennom åra. Dei første åra hadde ho budd heilt i nærleiken av sentrum og i det området som heiter Kraton. Kraton er området til sultanatet til Hamengkubuwono I-X, sultanar som har regjert der sidan 1749 gjennom vanskelege tider og revolusjon. Gjennom motstanden mot den nederlandske kolonimakta rett etter 2. verdskrig var Jogja hovudstad i Indonesia og byen og Kraton var då sentral i frigjevinga av landet. Etter den tid og fram til i dag har Jogja og regionen som heiter det same, hatt status som område med sjølvstyre. Regionen Jogjakarta var lenge det einaste området i Indonesia med denne statusen. Litt underleg å tenkje på, synes Sandra, med tanke på mange andre områder som har kjempa og framleis kjempar for sjølvstende. Aceh på nord-spissen av Sumatra er den einaste region som har fenge ein slik status i seinare tid. Korleis det no enn held seg med historie og slikt, så hadde den tida ho budde i det vesle huset til kameraten som no bur i Sampit, vore ei særs minnerik tid. Ho minnes også seinare opphald i slike små og tette samfunn. Ofte hadde ho ei kjensle av at alle visste i det minste litt om alle. Litt om ho ville dei etterkart få greie på også, slik var det berre. Det var greitt, berre folk ikkje gravde for mykje i og utanfor rullestolsfæra hennar. Men det var mang ei gong ho kjende seg som «framand rullestolbrukar» i indonesisk landsby.

 

Tre gonger budde Sandra med kameraten, som ho kalla bror, og familien i ein landsby litt sør for Kraton. Her er landsbyane litt meir landlege med rismarker, små vegar og litt skog mellom seg. Likevel skal ein ikkje fare langt før ein er midt ute i stortrafikken som går frå byen og sørover mot området Bantul og heilt til havet. Midt opp i dette «landskapet» budde ho, etter nokon si oppfatning, ein litt gal norsk rullestolbrukar. Gal eller ikkje, tenkte ho, ho budde fleire gonger i nærare eit halvt år i området kalla Dukuh. I tilfelle galskap, så var det ei «god galskap». Kva hadde så landsbyfolka å seie til at ei framand flytta inn hjå dei? Ikkje berre var ho ei framand, ei «londo», men ho brukte til og med ein liten elektrisk rullestol og ho var jente. Når det gjaldt den elektriske delen av utlendingen så var interessa stor. Gjeldande den fysiske delen så var ikkje den så liten heller. Til tider vart det litt vel mykje med begge deler, minnes ho. Det å køyre rundt i landsbyen med rullestolen på jakt etter teiknemotiv var ein sikker måte å kome i kontakt med folk på. Om lag før Sandra hadde stoppa ved eit eller anna hushjørne eller gatekryss, klar med teikneblokka, så hadde halve området med unge og gamle, ungar i alle storleikar, og høns, samla seg rundt teiknaren. Dette sette naturlegvis konsentrasjonen på ein hard prøve, men ho måtte ta i mot den oppmerksamheita ein kunne få, tenkte ho vel. Det hendte trass alt ikkje så ofte av halve landsbyar flokka seg om ein målar sitjande i rullestol, frå eit lite land på andre sida av kloden, nordover ein stad, berre gudane veit kvar.

 

Under fastemånaden Ramadhan er det stor aktivitet, slik også i denne landsbyen, med samankoma, opplesingar frå koranen i moskear og andre talar. Dette går føre seg om kvelden og natta. Då et dei også, frå soloppgang til solnedgang er det fastetid. Å vera utlending i denne stund som fastemånaden er, gjev visst berre ein eksotisk apparetiff til stunda. I alle fall verka det slik den gongen ho høyrde nemnt i ei vending i byrjinga av ein tale, landet sitt. Ho var tilstade på markeringa for halve Ramadhan. Det må ha vore leiaren for landsbyen som hadde nemnt at Sandra kom frå Noreg til den utanfrå inviterte talaren. Mange snudde seg mot henne då han nemnte det, kanskje med litt eksotiske tankar i hovuda sine, kva visste ho. Det å vera framand i eit lite lokalsamfunn gjev mange spesielle opplevingar. Men det er som regel dei kvardagslege og dei små ting som gjev mest. Uansett kva «heime» er. Det som er ulikt er kultur og skikkar, menneska er dei same.

 

Sidan Sandra var politisk aktiv i heimlandet var ho også interessert i kva som gjekk føre seg i Indonesia. Spesielt etter diktatoren Suharto sitt fall i 1998 var det mange som tok til gatene i større eller mindre demonstrasjonar mot styresmaktene. Anten det gjaldt sjølvstendekampar i ulike regionar eller sinte protestar mot prisstigningar. Som ofte er typisk i Indonesia, prøver regjeringa å auke prisar med jamne mellomrom og håpar i det lengste at folk vil godta det.  Noko folk som oftast skjeldan gjer. Det er basisvarer og drivstoff regjeringa ofte prøver seg på. Går dette ikkje «heim hjå folket» og sinnet kokar over i gater og torg, hender det at dei gjev etter. Men året etter er det kanskje same leksa om att. Ein slik type demonstrasjon mot prisauke på basistenester deltok Sandra i Jogja sine gater ein gong. Det å delta i ein indonesisk demonstrasjon som utlending kan ha sine interessante følgjer. Noko ho opplevde i gatene i Jogja ein januardag i tropisk regn og sol. Då hadde det i lenger tid vore stadige protestar i mange indonesiske byar. Styresmaktene hadde etter typiske direktiv frå «Pengefondet», prøvd med å auke bensinprisane for å få nye lån. Dette terga indonesarar over alt valdsamt. Spesielt studentane og dei var det mange av, gjekk ut i gatene med karikaturar av presidenten og sinte krav om ikkje å følgje IMF sine krav. Ikkje såg det ut for at streikevilja ville gje seg med det første heller. Så når det vart planlagt ein ny protest i sentrum av Jogja, bestemte Sandra at dette ville ho ta ein nærare kikk på. Prisauka dei skulle protestera mot var på elektrisitet, telefoni og noko som kallast Bahan Bakar Minjak, BBM, som er eit samleomgrep for alt som har med ulike oljeprodukt å gjere. Sandra køyrde rullestolen i mellom mange studentar med parolar og banner som fortalde sitt tydelege språk: «Nei til auke i el-prisane», «Nei til auke i BBM-prisar», «Regjeringa er arrogant», og slike ting. Eit fargerikt opptog var det og ho likte seg godt i lag med demonstrerande indonesarar. Det var midt i blinken for Sandra dette. Studentane tok vel i mot ein utlending i sine rekker såg det ut til, og tykte vel det var godt å få litt solidaritet utanfrå. Men det verken dei eller ho visste var at denne solidariteten skulle få ei litt overraskande vending. I alle fall om ein ikkje visste alle reglar ein som utlending må kunne i eit land som Indonesia. Der er det nemleg slik at utlendingar ikkje har lov til å delta i demonstrasjonar. Noko ho kunne ha visst om hennar indonesiske vener hadde fortalt det eller visst det. I alle høve klarte Sandra å delta i demonstrasjonstoget omlag heile hovudgata Jalan Malioboro før immigrasjonspolitiet oppdaga denne «galne» vestlege rullestolbrukar og kalla henne til seg. Der og då vart ho fortald kva ho kunne gjere og ikkje gjere i dette landet. Det var i orden å sjå på, men ikkje delta. Om ho hadde pass å vise? Ja, ho hadde no det, men det var i huset til venene. Akkurat tenkte Sandra, no vart ho vel «taua» inn. Men, nei, meir vart det ikkje ut av det. Typisk Sandra så kunne ho ikkje dy seg. Litt på trass sa ho at det var gamaldagse og underlege lover som framleis var praksis. Denne litt framfuse utlendingen tok politifolka med fatning. «Spør ikkje meg om grunnen til det, spør heller presidenten», sa den eine politimannen. Ja, det skulle ho, laug Sandra, vel vitande om at ho truleg aldri fekk den sjansen. I alle høve hadde ho fenge delteke i demonstrasjonen. Prisane er høge nok som dei er for indonesarane, tenkte ho, her som heime. Korrupsjonen florerar, folket betalar, slikt må ein protestera mot, same kvar det er. Ei oppleving rikare hadde ho fenge, ein samtale i ein god tone med immigrasjonsfolka og ei god kjensle av å få delta i ein demonstrasjon.

Kap. 9 – Ein tur i «bushen»

 

Fleire gonger hadde Sandra reist til Kalimantan som tyder «Nye elv», Indonesia sin del av Borneo. Mangt og mykje var det å oppleve der, både rart og løye. Interessant er det i alle høve. Sikkert for dei innfødde også er det å sjå ein slik utanlandsk «raring» med rullestol. Det hadde ho fenge opplevd mange gonger. Ho hadde tenkt mykje på dette før også, men kom ikkje unna dette fenomenet. Det med å verte «stiren i hel» eller «sauestiren» som det heitte i hennar heimtrakter. Sjølvsagt er det ikkje rart at ein møter nyfikenskap  i eit land som lite viser fram «sin funksjonshemming». Men i ulike høve er det måte på, synes ho. På mange av sine turar tidlegare til Borneo hadde Sandra teke båt frå Java. Det hendte at ikkje før ho hadde kome seg ut av båten, vart ho sett på som eit slags merkeleg dyr. Truleg av den zoologiske hagetypen, kva visste ho. Framover mot dei små transportbilane der dei skulle finne ein til å frakte seg til landsbyen, vart dei fot følgd av ei gruppe, og sjåførane glanar som om augne hadde sett seg fast og var iferd med å ramle ut av skallane deira. Etter at ho og kameraten hadde «krangla» seg fram til ein nokolunde grei pris, køyrde ein av «tilskodarane» dei til landsbyen. Der heldt sirkuset fram, med halve landsbyen på beina for å sjå dette merkelege kreaturet. Den store naturforskar og evolusjonsteoretikar Alfred Russel Wallace som reiste rundt til mange indonesiske øyar på midten av 1800-talet, med sine teoriar som på mange områder var før Darwin, opplevde fleire gonger å skremme både folk og fe. Slik som då han var i ein liten landsby på Nord-Sulawesi. Kvinner og ungar ved vasspostar sprang av garde i panikk, klovdyr kunne fare stormande inn i skogen om han trefte dei langs med vegen. Fleire gonger var han sjølv levande redd for å skremme opp store arbeidsoksar, anten dei var på jordet med pløying eller dei kom langs vegen. Wallace sjølv for inn i skogen og gøymte seg om han såg ein kome. Det han var redd for var kva for konsekvensar ein levande redd oppskremd okse stormande inn i landsbyen kunne få. Det var ikkje meininga å samanlikne seg med Wallace, tenkte Sandra, på annan måte enn at ho også hadde opplevd å skremme folk berre i kraft av sitt til stadeverande. Men det gjaldt ungar, små ungar, i hennar tilfelle. Ho visste i alle fall ikkje om ho hadde skremt vaksne eller dyr nokon gong også. Dette var på dei tidlegaste turane sine til landsbyen i utkanten av Sampit at Sandra hadde opplevd dette spesielle. Den då tre år gamle jenta til den eine systera til kameraten sprang vekk i panikk etter knapt å ha sett ho. I dei to vekene ho var der den gongen var dei to aldri nære kvarandre. Det fekk no vera som det vera ville, tenkte ho. Men det å skremme ein unge bak huset om ho var framfor eller omvendt kvar gong ungen kom på vitjing, fekk ho til å undre litt. Var det kanskje ikkje så rart ein vart glana i hel både her og der, likevel?

Dette fenomenet var i høgste grad aktuelt på reise med båt også, minnes ho. Det å reise på billegast måte med indonesiske passasjerbåtar har sine sider. For det første søv ein på rad og rekke ved sida av kvarandre. Ein kan kalle det sovesalar. For det andre er toaletta jævlege med ofte øydelagde vaskar eller dassar, med mykje vatn på golvet. Overalt likar småkakerlakkane seg, i sovesalane også. For det tredje smakar maten slik at det er slett ikkje sikkert at alle dyr ville hatt han heller. Sandra og kameraten nøyt ofte med brakt. Men så er det billig å reise på «økonomi» som det heiter. Slik at dei med låg økonomi kan reise frå ei øy til ei anna. Likevel kunne ein ønskje seg litt meir hygiene. Det er her korrupsjonen nok ei gong kjem inn, tenkte ho. I land som Indonesia med noko av verdas høgaste korrupsjonsrate, kunne ein berre tenkje seg kva som går i lommene til politikarar, militære og toppfolk i selskap. Båtselskap er truleg ikkje betre. Slik at pengar til reinhald og betre mat går i mørke dresslommer. Ein kunne i framtida ønskje seg mange kakerlakkar på dei rike «bossar» sine bord. Det hadde vore artig då å ha sett kva for appetitt dei då hadde fenge i sine rike overfylte munnar?

 

Som eg har sagt i fleire føredrag eg har hatt om det å reise, tenkte Sandra, er det mange måtar å gjere det på. Ein reiser fysisk ein reiser psykisk, ein reiser materielt ein reiser immaterielt, i draumen, i fantasien, kort, langt, osb. Det gjeld oss alle! Det ligg sannsynlegvis djupt i oss menneske, trongen til å reise frå noko, oppleve eitkvart uvanleg, for så å kome attende som endra reflekterande vesen. ELLER, som skrytevesen som berre vil fortelje kor fantastisk ein var sjølv og kor utruleg ein meistra kvar tenkjeleg og utenkjeleg situasjon ein hamna i. Kanskje noko av kvart er nærast mennesketypen. Ein mennesketype som reiser både i det indre og det ytre, i draume og i det verkelege liv. I tillegg må det nemnast menneske uavhengig av synleg fysisk rørslehemming eller ikkje, som av ulike grunnar ikkje torer å ta steget fullt ut i å reise fysisk. Dei hemmar seg sjølv ofte ved tanke på farar, mangel på eit faste mønster, fare for plutselege uventa hendingar, o.l.

Etter at romsonden Voyager I, etter starten i 1977, no er på veg ut av vårt solsystem og ut i det store inter-galaktiske ukjente rom, liknar det på mange av mine reiser. Dei har vore reiser ut i det ukjente, men utforska etterkvart og funne interessante og rike for mitt liv og som viktige element i min kunst.

Eg har førebels ikkje familie eller ungar, men mine reiser og min kunst er som det!

Sandra var med desse tankane attende i tid til noko som hadde gjort uutsletteleg inntrykk på ho, og på resten av verda for den del. Ho hadde reist til «familien» sin i Kalimantan i desember det året. Ho var der i Jula då det hendte. Ho hugsa datoen og ho hugsa luktene då dei første meldingane om den utrulege og surrealistiske katastrofen kom på indonesisk fjernsyn. Det hadde vore eit kraftig undersjøisk jordskjelv i havet utanfor nordspissen av Sumatra. Aceh-provinsen var hardast råka, men også Thailand, Sri Lanka og mindre øystatar i Det indiske hav var hardt råka. Allereie timar etter hendinga for talet på omkomne opp i over 150 000 og det skulle verte meir. Det var det sterkaste skjelv på lenge med 8,9 på Richters skala. Folk var i sjokk og trudde det nesten ikkje i byrjinga, også i landsbyen. Eit så stort tal er vanskeleg å gripe for den menneskelege tanke. Om det gjeld krig eller naturkatastrofar, er omfanget det same for alle. Øydelagde familiar og samfunnet omkring, men med ein vesentleg skilnad: Den eine er «skapt» av naturen, den andre av menneska sjølve. Ei ulykke av dette omfanget hadde ikkje vore opplevd på generasjonar. Men slike tal og dei som er mykje høgare enn dette har ein kjent til lenge i same generasjon, dei frå krigar og svolt. Det er berre å nemne folkemordet i Indonesia under diktaturet med over millionen drepne, Vietnamkrigen med over 2,5 millionar, Pol Pot-regimet med truleg opp mot millionen eller over, folkemordet i Rwanda med om lag ein million drepne, borgarkrigen i Kongo med over 2 millionar, krigane og invasjonane i Afghanistan med sine hundretusenvis. Alle desse katastrofane meir eller mindre sett i scene eller godkjent av Vesten. Sandra tenkte seg om. Ei anna skammeleg og abnorm kampanje sett i gong av vestmaktene, attpå til administrert av FN, var boikotten av Irak i 10 år. Ho hugsa godt den tida på 1990-talet då harmen mot sitt eige land som var med på denne galskapen fekk mange uttrykk. Som dei fleste boikottar av slikt slag rammar dei aldri det dei er meint for, regima. Som i Irak gjekk det utover dei sivile, mest barn. Mangel på mat og medisinar drap etter kvart kanskje opp mot millionen. Eit typisk døme på arrogansen og inhumanismen ein legg for dagen når stormaktspolitikk, naturresursar og økonomisk koloniale tankar rår. Jævla kapitalisme, tenkte ho og vreid seg i stolen.

 

No var det denne katastrofen som var i hugen til folk og det var mange reaksjonar og innsamlingar til folket i Aceh-provinsen. Folk engasjerte seg og stod gatelangs og samla inn pengar, Sandra gav dei nokre setlar når ho for forbi. Det var ikkje berre i Indonesia dei var opptekne av sunamien sjølvsagt. Heime var dei mest opptekne med dei omlag 80 norske som drukna i Puket i Thailand. Men Sandra var i søkeljoset også. Då blant familie og vener, som hadde ringt og sendt e-postar til kvarandre og lurt på kvifor ho ikkje hadde gjeve livsteikn frå seg. I det heile teke hadde dei nærast fenge nervesamanbrot om ho skulle tru det dei sa i ettertid. Det gjekk riktig nok tre dagar før ho fekk kome seg til den einaste internettkafeen i Sampit og sendt e-postar heim til sine folk. Før det hadde ho prøvd å ringe heim, men kom ikkje gjennom. Slik var no det, tenkte ho. Dei heime var ikkje dei stødigaste i indonesisk geografi heller. Det verka som nokon innbilte seg at var ein i Indonesia så kunne ein omtrent hoppe frå øy til øy på korte avstandar. Dermed var ho truleg ganske nære denne staden der alle desse menneska hadde vorte vaska til havs. Men slik var det nok ikkje. Indonesia er det største øyriket i verda med sine 5000 kilometer på aust-vest aksen og om lag 16 000 øyar kor 6000 er buande. Skulle det ha vore slik dei hadde for vane heime å tru, så ville ho ha vore omlag midt i episenteret. Sanninga var at ho var minst 1000 kilometer unna. Det hadde vore i meste laget å hoppe så langt, sjølv for ho. Nei i framtida måtte dei gidde å sjå litt meir i geografibøkene neste gong det hende noko og ho var der på same tid.

 

Det hendte av og til at Sandro vart beden i selskap eller gravferd for den saks skuld. Denne gongen var det giftemål til ein yngre bror til kameraten i Sampit ho skulle delta i. Denne broren var av dei to som var att i søskenflokken på seks, to jenter og fire gutar, som enno ikkje hadde laga seg familie. Han hadde lenge yngst seg ei dame, men hadde ikkje lukkast og kjende seg einsam. Arrangerte ekteskap er ikkje så ofte tilfelle i Indonesia, så langt Sandra kjende til. Om ein skulle kalle dette giftarmålet arrangert trudde ho ikkje, men ein slags avtale mellom dei to det gjaldt ved hjelp av kontaktar, kunne ein truleg kalle det. Kjærleik kan som kjent vera så mangt, også i Indonesia. Men i Indonesia og mange stader i Asia kan den type kjærleik som mykje av Vesten traktar etter, den som må vera så «sann» at eit samliv kan eksistera, vera bassert på eit anna innhald. Kanskje det kan kallast ein platonsk kjærleik eller noko slikt, Sandra visste ikkje heilt. I alle høve var ikkje desse to «turtelduene» særleg kjende med kvarandre på førehand. Det var nær sagt eit proforma ekteskap. Ikkje dermed sagt at ikkje dette kunne gå godt, snarare tvert om. Det endelege steget var i alle fall teke. Datoen var 12. januar. Då skulle seremonien gå føre seg og broren til kameraten skulle verte ein gift kar saman med den «utkåra». Sjølve seremonien var enkel som om det var eit sivilt giftemål hjå byfogden heime. Giftemålet er muslimsk, men dei brukar ikkje moskeen som giftestad. Likevel er seremonien arrangert av ein «muslimsk» offentleg tenestemann på eit kommunalt kontor. Særleg religiøst er ikkje hendinga om ho hadde forstått det rett. Brudeparet gjev kvarandre truskapsløftet omlag som i Vesten og det er to vitne, saksi, til stades som skal sjå etter at paret seier dei rette frasene. Seier nokon feil må det takast oppatt. Etterpå handhelsar vitna på dei nygifte. Så vert det selskap nokre dagar etter, eit om morgonen hjå brudgommen sine foreldre med naboar og litt slekt og hovudselskapet skulle vera seinare på dagen hjå brura sine foreldre.

 

Midt oppe i denne gifteprosessen er det også litt god gamal Dayak tradisjon, i form av overtru og animisme. Dayak er samleomgrepet for alle greiner og variantar av dei urfolka som kom til Borneo for i alle fall 10 000 år sidan. Kameraten til Sandro og familien i Sampit kom frå ulike greiner av Dayak. Blandinga av tradisjonell urfolksreligion og den seinare innkomne muslimske, som er i bruk enno i dag, har utslag som kan sjåast mellom anna i brudlaup. I den muslimske svarte hatten til brudgommen hadde han med seg nokre sokalla remediar. Dette var krydderstrå, gamal tøybit lånt av ein kamerat, som vart brukt til gifteformalitetane hjå «byfogden». Dette skulle vera for å gje magisk kraft og motverke «feilseiing» og at ein ikkje skulle verte «stum» og ikkje klare å seie noko som helst. Skulle det ha vore ein kar som tidlegare hadde elska jenta og no ville kaste forbanning over brudlaupet, var det godt å vera førebudd meinte dei. Indonesisk overtru og mystisisme, sjølv om det i dette tilfellet er snakk om «småting» og nærast kan kallast lykkeremediar, er det med andre ord i beste velgåande.

Heile laurdagen etter det formelle giftemålet var det matlaging, grilling av kylling og eting ute bak huset til foreldra til brudgommen. Dette sjølv om festdagen var dagen etter. Gjester kom og fekk mat, det gjorde dei som hjelpte til også. Både menn og kvinner hjelpte til med matførebuingane til måltidet morgonen etter. Men sjølvsagt er det kvinnene som gjer mest av matlaging og vasking. Det er dårleg med mannsdeltaking her også, tenkte Sandra mens ho gnog i seg ein grilla kylling. Likevel skil kameraten hennar sin familie seg litt ut, med han og brørne som meir deltakande i mat stell og vasking. Kameraten er til dømes ein av dei beste kokkar Sandra veit.

Tidleg-tidleg neste natt sette dei i gong att med å lage i stand måltidet til gjestene kom i sju-tida om morgonen. Tradisjonen på Borneo og i Indonesia elles er slik at om ein ikkje gjev eit måltid til naboar og slekt som ikkje vert med på brudlaupsfesten, nokre vert med begge stader, så vert det rekna for usselt på folkemunne, og sladderen går. Sjølv kor fattig ein er så må ein stille opp med eitkvart om enn lite. Det er ikkje få porsjonar, ris til kyllingsuppe med drikke, som vart servert i dette høvet. Dei telte opp 191 skeier og sikkert like mange tallerknar også, etter oppvasken og som skulle leverast attende til den næraste moskeen som lånte slikt ut for slike høve. Ikkje rart då at jentene og kvinnene hadde mykje å gjere med å servere og vaske alt dette, mens mennene koste seg og skravla gjekk. Så vart då eldste systera til brudgommen heilt utsliten og måtte ta seg ein tablett mot litt feber. Etter dette litt «kaotiske» måltidet med ungar som fauk hit og dit med serveringa i eit visst tempo, kom dei seg etter kvart av garde til landsbyen til brura. Staden der brudlaupsfesten skulle haldast. Og for nokre vegar ein for dit på! Eit helvetes dårleg vegdekke mange stader, synes Sandra, men heldigvis med lange gode periodar med asfalt.

Etter å ha bokstaveleg tala skrangla seg fram til landsbyen i ein og ein halv time langs denne «korrupsjonsvegen», var selskapet allereie godt i gong. Mellom alle kokospalmane i denne «kokoslandsbyen» som Sandra og dei andre litt ironisk kalla han, ljoma det ut musikk frå høgtalarane framfor huset til brura sine foreldre. Ikkje tradisjonell «dandut», indonesisk populærmusikk, men vestleg og vestleg inspirert «housemusikk». Midt oppe i denne nokolunde tradisjonelle giftefesten var den vestlege påverkinga påfallande. Det gjaldt ikkje berre musikken, men brudlaupskleda i andre skift også. Då var brudgommen i dress og brura i kvit brudekjole. Den første settinga var i tradisjonell dayak-stil, med fargerike drakter for begge. Sminkinga går over til det nærast absurde når det gjeld brura. Nesten til det ukjennelege var ho sminka til ein gresk-antikk liknande måla skulptur, syntes Sandra, der ho omtrent lurte på om dette var den same dama ho hadde sett før på dagen. I så måte tek indonesiarane heilt av her, tenkte ho. Det er no ikkje heilt framand i andre verdsdeler heller. I den «vestlege» andre settinga var sminkinga noko redusert, men framleis valdsamt oversminka. Denne gongen som ein mindre «overmåla» antikk skulptur. Så var det neglene: Dei var måla raude på hender og føter på begge kjønna. Nokre dagar før tok dei på eit fargestoff, laga av blader, som over natta vart raudt etter at neglene hadde vore dekka av plast. Slik utspjåka sat dei i mange timar på ei dekorert «trone», som var to forseggjorte stolar, frå tidleg morgon av, til utstilling. I tropevarmen i tette klede! Denne «teaterførestillinga» var «leia» av ein «ekspert» på området brudeklede-dekor-oppstilling. «Han» var hyra inn for høvet. Det var litt vanskeleg og heilt bestemma om det var ei ho eller ein hann, syntes Sandra, men det var mest for spøk ho tenkte det. Det var mest truleg ein transkledd mann. Han plasserte brudeparet i ulike stillingar og nokre fotoapparat var i sving, Sandra sitt også. Det var verkeleg eit teater dette, noko ho forstod mot slutten av «sirkuset». Då vart brudlaupskakene stilt fram. Dei såg ut omlag som plastkaker alle saman, sett bort frå nokre «puddingsaktige» som var gode og med lite sukker. Kakene vart plassert på golvet saman med brudeparet, og mens «fotografane» stod klare skulle paret med kvar si hand på same kniv kutte i ei kake. Etterpå delte ei kvinne opp eit stykke til kvar som dei skulle gje kvarandre ein bit av i munnen samstundes. Det same hendte med drikke som var kaffi. Etter dette skulle familien til brudgommen på ein slags rituell måte ta farvel med han sidan han «drog frå» familien. På same vis skulle dei respektive brudefolka verte «govne» over til den andre sin familie. Dette gjekk føre seg ved at brudeparet knelte framfor den eine sine foreldre der dei bytte plass. Det same hendte med det andre foreldreparet. Den eine skilnaden denne gongen var at brudgommen sine foreldre ikkje var i brudlaupet av ulike grunnar. Men det såg ikkje ut til å vera så vanskeleg å løyse. Det vart ordna ved at kameraten til Sandra og yngste systera hans stilte opp som «foreldre». Verre var ikkje det, tenkte Sandra.

«Ritualet» var ikkje heilt slutt med dette. Det stod att takking av faren til brura og dei eldste i huset, berre menn. Der vart det blant anna sagt ting på ein meir uformell måte, men truleg seriøst nok likevel? Ord som at om brudgommen ikkje skikka seg vel så kunne ho klype han og om ikkje det hjelpte, seinare «slå til» han. Det same sa faren om brura om ho ikkje «oppførte» seg når ho kom til han sine folk. Eit hektisk og interessant brudlaup var forbi og Sandra var vel like sliten som resten av gjestene, for ikkje å snakke om brudeparet som hadde vore til utstilling om lag heile dagen. Å tenkje attende på dette i ettertid gav ho ei kjensle av å ha vore med på noko spesielt, i alle fall for dei som vart gifte, og eit artig og til dels sært arrangement hadde det vore også. Ein ting var sikkert, ho kom aldri til å gløyme det.

 

Denne opplevinga med å vera deltakar i dette spesielle indonesiske brudlaupet for ein del år sidan, førte Sandra over på ein draum ho nyleg hadde hatt. Ho hugsa ikkje draumen i detaljar, men prøvde å hugse hovudlinene. Det hadde ikkje noko direkte å gjere med brudlaupet tenkte ho, men det var noko med det rituelle ho synes dette giftemålet hadde over seg, og noko i draumen: Ho var i eit mørkt landskap med eit skrått motljos som lagde duse konturar med mørke silhuettar.  Likevel virka dei klåre nok. Ho synes ho var åleine med ei stille som var nesten trykkande. Etter kvart som ho rørde seg kom nokre av konturane klårare fram. Ho nærma seg eit slags podium med ein rampe som førde opp. Det likna noko på det podiet brudlaupsparet sat på om lag heile dagen, berre at dette var ein del større. Ho rulla opp på den vesle «scena» og først då såg ho at ho ikkje var åleine. Ein person med ei slags kappe var allereie på podiet. Denne silhuettliknande og litt utydlege figuren sat attende lent bak eit lite bord. Denne personen i den mystiske kappa byrja straks å snakke til Sandra. Ho fekk ikkje tak i klårt kva han sa, truleg hugsa ho ikkje draumen godt nok, men det var noko med kva Sandra skulle stillast til ansvar for og at dette var eit forhøyr. Ho hugsa klårare nokon av spørsmåla enn andre. Ho vart spurt om kvifor ho ikkje gjorde nok for å endre på urettferda i verda og kva ho ville gjere med det. Sandra vart først litt overrumpla, men gjorde eit forsøk på svar. Fyren bak bordet virka ikkje nøgd og bad ho om å seie meir utfyllande om kva hennar visjonar om ei betre verd var og kva som skulle til for å gjere innsatsen betre for å få det til. Sandra tenkte seg lenge om, så lenge at ho vart beden om å kome med noko. Ho samla seg og byrja med å innrømme at ho sjølv som individ hadde gjort altfor lite for å få alternativa til endring fram. Det viktige for ho var likevel at det var i det kollektive at kampen måtte førast der den enkelte kunne og måtte gjere sitt, men at kvar einskild var sjølvsagt ansvarleg for sine handlingar. Så fortalde Sandro kva som låg i ei naudsynt endring og kvifor dagens rådande system kapitalismen var forråande for menneska. Ho tok ein liten pause og ville til å halde fram, men vart avbroten av «forhøyraren». Han sa at Sandra skulle vera med til ein stad like ved. Ho rulla ned rampa og følgde mannen i kappa til endå eit slags podium. Men dette var omvendt, eit nedsenka og ikkje opphøga podium. Det likna meir på eit lite basseng. Her var det heller ikkje rampe så langt ho kunne sjå. Mannen i kappa såg blikket hennar og sa at rampe var tilgjengeleg, men brukte ho den og kom seg ned ville rampa verte teken vekk og då ville ho måtte vera der. Kva var vitsen med denne staden og kvifor fekk ho dette valet, undrast Sandra. Svaret på det fekk ho ikkje for då var draumen slutt. Ho funderte lenge på kva denne merkeleg draumen hadde å gjere med brudlaupet på Borneo for lenge sidan. Ho fann først ikkje ut anna enn at i begge kjennest det ut som ho deltok i ritual. Likevel var det noko meir. I draumen var ho aktiv deltakande, men underlagt reglar ho ikkje rådde over. I brudlaupet var ho passiv deltakande, også underlagt reglar ho ikkje rådde over. I brudlaupet var det ingen som pressa ho eller forhøyrde ho, men han vart verande ein passiv tilskodar. I draumen var det absolutt det motsette, ho vart hardt pressa og forhøyrt, men var likevel ein aktiv deltakar. I kven av situasjonane kjende ho seg best til rette. Ho visste ikkje heilt. Det er uråd å samanlikne draum og verkelegheit, eller er det råd? Ein ting visste Sandra med sikkerheit. Det er betre å få utfordringar og under «press» yte maksimalt enn å passivt vera tilskodar og ikkje yte noko. Eit deltakande i eit brudlaup er eit trivielt døme i så måte, innrømte Sandra for seg sjølv. Men likevel, det visar tydeleg at menneska er mange gonger fastbundne i ritual og rigide mønster som tek frå oss fridomen til «plikta» til å endre på ting og til aktivt å engasjera oss i tilhøva til andre. Dette er noko av vår svøpe, tenkte Sandra. Men i dei høve det hender det motsette, kan menneska verkeleg vise at me kan endre skeivheiter i verda. Gjev det håp?

Kap. 10 – Tur til den «bolivarianske revolusjon»

 

Å reise til ein stad er ikkje berre å reise til ein stad, meinte Sandra. Spesielt om det var eit spennande val det gjaldt, som det var den gongen ho reiste til Venezuela og følgde presidentvalet. Første gongen ho hadde vore på dette kontinentet var fleire tiår sidan. Det virka fjernt lenge sidan då ho deltok i noko som heitte «Marcha por la paz en Centro-America», men underleg nok etter hennar eige minne å døme, hugsa ho sterke opplevingar likevel. Etter å ha forsøkt seg som «fredsengel» i eit litt romantisk «vestleg» prosjekt i å prøve å skape fred i ein diktatur infisert region som Mellom-Amerika var på den tida og såg at slike typar prosjekt ikkje naudsynt ville skape fred, endra ho meir innstilling og forstod at for å skape endring måtte folket sjølv gjere endringa og ikkje nokon fredsdrøymande utlendingar. Etter denne likevel spennande innhaldsrike debuten i Latin-Amerika, hadde Sandra reist mange gonger attende og til ulike land. Eit land ho fleire gonger hadde vitja var Cuba. Denne øystaten likte ho godt med sin sterke historie og med dei gode vener som var der. No var det eit nytt land med ei ny oppleving som stod for tur. Sjølv om den førebels siste reisa hadde vore for eit halvt år sidan, stod reiseveska hennar framleis halvtømt. Det var som veska formeleg gapte mot ho i undring over at ho ikkje snart skulle ut å reise att og kva det var for noko tull at ho ikkje fekk «fingen ut» att snart. Ho såg seg litt uroleg rundt i heimen sin, dét var på tide å reise att.

 

Avslutninga til Hugo Chavez Frias sin valkamp skulle gå føre seg i 7 ulike gater rundt Avenida Bolivar den dagen Sandra kom. Folk samlast midt på dagen og det varte mange timar. Chavez reiste rundt til ulike stader i dei gater kor folk var samla. Det vart veldig trongt etterkvart då omlag 1 million menneske, såkalla bolivarianos/as møtte opp. Noko Sandra fekk greie på mens ho sat i drosja frå flyplassen og til hotellet. Normalt tok ein slik tur under timen, no tok turen over to og ein halv time. Mens drosja seig framover i sakte fart fekk ho sjå hordar av raudkledde som framleis var att rundt omkring langs ruta, etter at festen var over. Valkampen var over, no var det berre å vente på valet.

 

Eit Venezuela i elektrisk stemning framfor valet var det ho kom til. Eit land som hadde 13 demokratiske val bak seg, der endringane til formidabel fordeling av goder hadde funne stad på tolv eller fjorten år ein rekna frå det året Chavez vann første gong. Ingen stad på kloden hadde slike endringar vorte realitet på så kort tid. Kvelden før valet kjende Sandra spenninga i heile seg som millionar av venezuelanarar gjorde det. Det var som det prikka i heile kroppen. Ho vreid seg litt uroleg med tanke på at den nyliberale reaksjonære sida skulle vinne presidentvalet, men tok seg i det og håpte det beste. At den bolivarianske revolusjon ville vinne og dermed kunne halde fram, til det beste for folket og eit verdig liv utan kapitalkreftene sitt undertrykkande åk. Morgondagen gav svaret, ingen tvil om det.

 

Valdagen kom og den elektriske stemninga hadde om mogleg vorte endå meir elektrisk. Etter å ha fenge i seg nokre brødblingsar til frukost sette ho avgarde for å finne eit vallokale der ho ville sjå korleis det stod til med valdeltakinga. Det fekk ho svar på fort. Ho fann ein formidabel lang kø ved ein stad i ei sidegate til den store gågata i Sabana Grande. Sjølve vallokalet var det uråd å vite kvar var. Sandra rulla lenge og vel før ho fann inngangen. Der stod det vakter og slapp folk inn. Elles rundt i gater og ved sentrale bygningar stod væpna politi og soldatar. Det var tydeleg at styresmaktene hadde teke alvorleg det dei hadde sagt om tryggleik på valdagen. Her skulle alle venezuelanarar få gje stemma si i vissheit om trygge omgjevnader. Utover heile dagen var det lange køar fekk ho sjå på fjernsynet om kvelden. Og det viste seg at inntrykket med stor valdeltaking var  rett. Utrulege 80 prosent av folket hadde stemt. Det var ikkje mange land som kunne skilte med slike tal, visste han. Ingen tvil at det var ein fest for demokratiet som venezuelanarane sjølve kalla dagen. Utpå ettermiddagen kom Sandra over eit valvake telt der medlemmer av det største regjeringspartiet PSUV hadde sett opp to fjernsynsskjermar der folk sat og såg på hendingane og valkommentarar utover dagen. Ho fekk med det same utdelt ei flaske vatn og ein bagett. Ho kjende seg heime blant likesinna. Solidariteten var god å kjenne på og det at ein frå eit land langt borte hadde kome for å følje deira val såg det ut som dei sette pris på. Det var eit berg av innpakka vassflasker midt i teltet og bagettane låg i stablar. Til tider virka det som mange som strøymde til var meir opptekne av å karre til seg mest mogleg gratis mat og drikke enn å følje sjølve valet. Mange gjorde nettopp det, kom og maste til seg godsakene og for avgarde. Ein del ungar, men og vaksne, spekulerte i det å få med seg meir enn den delen kvar kunne få. Slik er no me menneske, tenkte ho, men ho oppdaga at ho sjølv hadde fenge ei flaske til, men utan å be om det. Midt i alt dette matmaset var det viktig å prøve å få med seg kva som vart sagt på skjermen og forstå mest mogleg av spansken. Litt bale var det å forstå til tider, spansk var Sandra passe god i, men klarte seg i situasjonar som enkle diskusjonar og intervju. Ein kar kom brått bort til ho og spurde om  ei avis kunne få eit kort intervju. Ho svara ja og trilla bort til nokre kvinner, ei med fotoapparat og ei med ein liten digital opptakar. Då dei fann ut at ho ikkje hadde stemt sidan ho var utlending, var det ikkje interessant med intervju. Då Sandra likevel spurde om dei ikkje var interessert i ei meining om valet og politikken i landet sett utanfrå, ombestemte dei seg og ho fekk sagt nokre setningar om viktigheita av endringsprosessane i Venezuela og kva for organisasjon ho høyrde til.

 

Tida nærma seg seks då vallokala stengte og det var berre spørsmål om tålmod med å vente på dei første resultata seinare på kvelden. Det var ikkje til å halde ut, men ho tok seg saman, ho måtte. Etter å ha vore på valvake boden til PSUV til litt over seks då vallokala stengte, reiste Sandra attende til hotellet. Det virka mistenkeleg stille synes ho, nesten ingen fok å sjå, berre den evinnelege trafikken som aldri tok slutt, heller ikkje på ein sundag kveld. Men litt seinare på kvelden høyrde ho nokre smell og så fleire og fleire. Ho skunda seg ned frå rommet og bak hotellet. Der var reine nyårsfeiringa i gong. Det small og lyste opp i alle retningar på kveldshimmelen. Ved ei svær naboblokk like bak hotellet skaut dei opp «tonnevis» med fyrverkeri. Ho forstod med ei gong at dette ikkje var motparten til Chavez som feira, nei dette var dei første teikna på at attvalet av den sosialistiske presidenten var reelt. Ei fantastisk kjensle! Ho kjende tårene kome, men om dei var synlege eller ikkje var det same, kjenslene kom djupt innanfrå. Det var eit fantastisk fargespel på den mørke Caracas himmelen. Over heile denne svære byen feira folket som hadde stemt presidenten sin inn for seks nye år. Dei visste sikkert like godt som Sandra at Chavez var rett person til rett tid, og hadde vore det i 14 år no. Ein person er aldri nok for at noko nytt og stort skal kunne hende, at endringsprosessar skal få halde fram, men det er symbolet og viktigheita av at ein sterk leiar kan leie. Men det er folket som må ville gjere arbeidet. Som han sa i takketalen på balkongen i presidentpalasset Mira Flores, at no er sigeren gove av foket, prosessane kan halde fram mot sosialismen, men det kjem ein kvardag i morgon og mykje arbeid lyt gjerast. Det klang godt hjå dei hundretusenvis som var møtt fram for å feire i lag med presidenten. Sandro sat på hotellrommet og såg på direkteoverføringa. Ho skulle gjerne ha vore der, men Caracas er ein kjempeby og ikkje nokon spøk å forflytte seg i som rullestolbrukar, ikkje for andre heller for den del. Før på kvelden og før talen var ho likevel ute å feira sigeren med «dei raudkledde», nokre kvartal unna. I nærleiken av gågata i Sabana Grande samla det seg ein gjeng som var i storslått humør og vifta med flagg, nokre slo på kasseroller og dei fleste ropte slagord og lo. Det ramla stadig bilar forbi med fløyta på fullt og folk hengande ut bilvindauge gaulande. Gjengar eller rettare sagt hordar på motorsykkel rasa og forbi som eit hyleorkester av ei anna verd. Sandra likte seg i lag med desse glade og galne latinarane.  Ho forstod kor glade dei var på seg og landet sine vegne, og ho tok gjerne del i festen og ville vise kor vitig solidaritet er mellom nasjonar og folk. Og i morgon er det visst ein ny dag.

 

Nokre dagar seinare fekk Sandra nyss om at det skulle vera ei markering i nærleiken av Plaza Bolivar i samband med at valkommisjonen CNE kunngjorde at Chavez hadde vunne valet. Det var ein del kilometer frå der han budde og T-banen var einaste måte for ho å kome dit på. Ikkje alle stasjonar hadde heis så det var litt «gambling» om kva stad ho kom opp frå det mørke djupet eller ikkje. Dette stoppet kjende ho og visste der var heis, men det som var nærast der ho skulle hadde sjølvsagt ikkje heis. Så var det å rulle seg ut i trafikken att. Det måtte ho for så dårleg som Caracas var med skrådde overgangar hadde ho truleg aldri opplevd. Caracas var i sanning eit urbant helvete. Trafikken, om ein skulle kalle det trafikk, gjekk omtrent ikkje som trafikk, til det var det altfor mange bilar. Det virka som det var kork og køar heile døgeret. Enkelte tider var det nesten ikkje rørsle i dette infernoet i dei heile teke. Sandra forstod absolutt ikkje korleis det gjekk an å vera innbyggar med all den kollapsen i trafikkflyten. Ho håpte inderleg at presidenten og hans stab for alvor tok tak i dette gigantproblemet og gjorde Caracas til ein meir berekraftig og grønare by på sikt. Men det kravde enorme tiltak, det visste ho, men det måtte gjerast, elles gjekk byen heilt i stå. I alle fall kom Sandra seg til Plaza Bolivar etter ei tid i trafikken. Her er nokon av dei få historiske bygningar som er att i Caracas. Dei kransar rundt plassen med ei bronsestatue av frigjeringshelten  Simon Bolivar til hest. Han levde på byrjinga av 1800-talet og er kjent for sitt mot ovanfor den spanske kolonimakta og for hans ønskje om eit «Gran Colombia». Dagens Colombia, Venezuela, Bolivia og Ecuador, var innhaldet i denne føderasjonen. Etter knappe ti år braut Venezuela ut og vart ein sjølvstendig republikk. Ironisk nok var statua av Bolivar laga i Tyskland og skipa hit og sett opp i 1874, tenkte Sandra, som reflekterte litt over ekspanderande europeiske land som i historia har hatt lyst til å kolonisera andre, slik også Tyskland seinare.

Det vart ikkje tid til å tenke meir over dette, for no gjaldt det å få i seg litt mat fort og kome seg til staden der konserten og at håpnadsfullt presidenten ville vise seg i løpet av kvelden. Etter mykje musikk og latinske rytmar kom det overføring på storskjerm frå møtet rett ved der kunngjeringa frå valkommisjonen gjekk føre seg. Det vart nesten for mykje av det gode med hyl og skrik, berre dei såg Chavez på skjermen. Likevel var det ikkje tvil om at kjenslene sat nærast utanpå kroppen til folk når ein tenkjer på dei enorme endringane som mange hadde fenge i hans regjeringstid. Denne gongen vart både Sandra og dei tusenvis frammøtte litt skuffa, då presidenten ikkje viste seg i friluft denne gongen. Dei måtte nøye seg med han på storskjerm frå talen hans etter kunngjeringa om valsigeren var ferdig. Folk venta og håpte likevel han skulle vise seg. Spenninga var intens, men det hjelpte ikkje. Etter talen kom fleire band på scenen og festen held fram utover kvelden. Etter å ha fenge hovudet fullt av Salsa ei stund, vart det nok for Sandra og attende til hotellet bar det. Endå ein gong måtte ho ut i trafikksirkuset på alle fire, hjul, dei førte ho nesten opp på eit anna eksistensielt plan der ho flaut bortetter gatene i motsett køyreretning, mens ho tenke på eit eller anna.

 

Å ta T-banen i Caracas er eit prosjekt for seg, for å seie det svakt. I alle fall om ein brukar rullestol. Det fekk Sandra merke fleire gonger når ho skulle prøve seg der nede i den djupe undergrunn. For det første måtte ein ha greie på kva for stasjon ein kunne rekne med at det var heis, og det var ikkje lett når informasjonen om det ikkje fans nokon stader. Heller ikkje informasjonskiosken på dei ulike T-banane kunne sei med sikkerheit kvar det var heis og ikkje. Og der det var heis var det absolutt ikkje sikkert at han fungerte. Noko Sandra fekk merke fleire gonger. Då måtte ho få nokon av arbeidsfolka på ein stasjon til å hjelpe seg ned ei rulletrapp. Den kunne vera svært så bratt. Ho stod då baklengs i trinna med ein funksjonær bak og kameraten haldande i stolen framfor. Ho fekk det alltid til, det hende aldri noko dei gongene ho gjorde dette. Nokre stasjonar der heisane stort sett fungerte brukte ho ofte dei gongene ho var i djupet. Reisande venezuelanarar fekk ho gjerne hjelp frå om ho spurde om ei hand eller tre. Det er mange såkalla «missiones» den sitjande presidenten har sett i verk. Misjonar som har med fattigdom, utdanning, helse, arbeid og bustad å gjere, har gove hundretusenvis frå dei låge klassane moglegheit til eit betre liv. Ein slik misjon ønskte Sandro seg også når det gjeld tilgjenge for alle. Det har også med likestilling, likeverd og verdigheit å gjere. Dette må presidenten bruke tid på å få fart på i sin nyvalde komande periode. Ho drøymde om dette natta etter ein hektisk undergrunnsdag, der ho snakka med presidenten om sine framlegg til aksjon. Presidenten takka for samtalen og lova å setje planane ut i livet. Vart dette også verkelegheit for alle rullestolbrukarar og andre venezuelanarar som trengte universell utforming, så var nok ein vellukka misjon sett i gong, tenke Sandra når ho vakna til nok ein ny utfordrande dag, med eit optimistisk smil rullande ut i verda.

 

Sandra slutta aldri å undre seg over Caracas si plassering. Liggande spreidd utover eit høgplatå, men delt frå havet med stigande grønkledde fjell og lågare åsar også mot sør, har byen ein tett struktur. Eit hopetal skyskraparar i ulike klynger kontrasterar lågare bygningar lik søyler i eit grafisk bilete. Under dette grafiske landskapet ligg kolonitida i arkeologiske lag i over fire hundre år med undertrykking og utplyndring. Dei spanske såra ligg delvis i ro, men kjem til overflata no og då i det sterkt polariserte samfunnet, når eliten og landbaronane strittar i mot einkvar form for endring. Historia ligg og verker under modernismen sine glas- og betongmonument skote opp av oljeglinsande pengar. Men midt i dette kjem også andre bygg finansiert av oljepengar, då til deler av folket som aldri har hatt nokon stor grunn til å elske sine nedsarva skur oppover åssidene. Det vert bygt statleg subsidierte husvære i ein skala landet ikkje har sett før. Bustadblokker skyt opp over alt. Gran Mission Vivienda er eit gigantisk byggeprogram for i første omgang gje 3 millionar fattige bustader innan 2019. I dag ser ein ferdigstilte og påbyrja bustadblokker over alt i Caracas. Over 200 000 leilegheiter og hus har vorte bygt rundt i landet sidan april 2011. Programmet gjev rimelege og subsidierte bustader for fattige, samtidig er tusenvis nye arbeidsplassar skapt. Bustadunderskotet i Venezuela er av gamal årgang og gjer at millionar bur i fattigstrøka i Caracas sine åssider og elles i landet.

 

Å gjere noko med og for folket var ein stor og mektig tanke synes Sandra. Der folk og stat var på mange måtar på same veg, ja, der var moglegheitene mange for gode prosessar som gav resultat. Noko som det virka som var godt i gong i Venezuela. Fleire land i verdsdelen som Ecuador og Bolivia gjorde liknande progressive prosessar. Kva kunne ein ikkje få til om ein stod saman i store rørsler. I reaksjon og motkraft kan fleire små rørsler eller bølgjer, kome saman frå mange ulike retningar. Saman til ei stor kjempebølgje, ei folkeleg sunami, der verdas arbeidarklasse har vakna og protesterar. Det vart kanskje litt valdsame og nesten tablåide idébilete dette tenkte ho, men pokker og, dei var gode, og det var det som skulle til for å forstå litt meir av kva som måtte til for å håpnadsfullt ei gong å over symje kapitalismen ei gong for alle. Men kva er brua over frå notida og til det kommunistiske samfunn? Korleis ser stoppestadene ut på vegen over denne brua? Kven var dei som stod der og venta og kven var dei som stoppa opp? Mange mindre og større endringar og alternative forsøk er allereie i gong i dag og har vore det lenge, tenkte ho, og det gjorde ho optimistisk. Sjølv etter alt ho hadde sett rundt seg av egoisme og korleis verda for det meste såg ut. Likevel var ho klar over at det måtte mykje til, veldig mykje til, for at alle desse mindre og litt større rørslene eller alternativa skulle gå saman, med alle sine ulikheiter, som også må vera ulikheiter, og verte den store rørsla. Den verkeleg stor bølgja. Men det måtte ikkje berre vera det som skulle til, nei, sjølvsagt skulle mange typar endringar og løysingar kome også. Det er lokale variasjonar, kulturelle variasjonar, historiske variasjonar. Dei er også drivkrefter i det store biletet. Eit bilete som kan verte farga av revolusjonen sin raude farge, eller om ikkje solidaritet og fellesskap rår, kan biletet fort få mørke tonar og kanskje ikkje noko farge i det heile. Då ligg fascismen ikkje langt unna. Dette var ein skremmande tanke, så skremmande at Sandra måtte ut i sola og berre tenkje blå himmel ei stund.

 

Ho rulla nedover fortauet og såg desse veldige bustadblokkene verte bygt, bak låg dei grøne åsane i Caracas med små fuktdottar rundt, nedanfor ramla trafikken forbi, ein gut sprang over gata rett framfor ein stor lastebil med byggevarer til byggeplassen rett ved. Den guten tok jammen meg sjansar, tenkte ho. Det må me og gjere om den store bølgja skal kome ein raud og gild morgon.

 

Kapitalismen er eit spinnande hjul som går «framover» i rasande fart. Men litt etter kvart ryk eikene ein etter ein, for til slutt så ryk også navet. Hjulet fresar seg fast og kjem ingen stader. Kva då? Er me då klar til det neste samfunnet? Nei, me må medvitsgjere oss og samle oss om dei forsøka til alternative samfunn som allereie finns. Ta med oss dei forsøka som har teke opp i seg lokale demokratiske styringsformer, arbeidarråd, folkeråd, folkekommitéar og allmenningar, lokal byteøkonomi, sosialistiske produksjonsmodellar, arbeidarstyrte føretak og slikt noko. Dette må me lære av og føre vidare i større rørsler. Usannsynleg viktig, tenkte Sandra, er solidaritet og kontakt over regionar, landegrenser og verdsdelar, for å utvikle samhald og utveksle erfaringar om endringsprosessane som er byrja, på den truleg svingete vegen mot den viktige «store bølgja». Endringsprosessane framover mot sosialisme og kommunisme er som eit skip, tenkte ho seg, som ein Titanic der me må prøve å styre unna det «isfjellet» me er på veg mot. Men når skuta kjem forbi, må me tru, støyter me då på eit nytt. Ja, så må me klare å styre unna det og, og det neste for til slutt å ha kome ut i ope farvatn. Det kommunistiske samfunn er ikkje og kan aldri vera eit endeleg mål. Eit endeleg nådd mål ein gong for alle. Nei, det kommunistiske samfunnet vert eit dynamisk eitt, der prosessar og ulike modellar utviklar seg, heile tida. Men skilnaden frå eit nedbrytande og undertrykkande kapitalistisk system, der jakta på profitt driv menneska til å konkurrera seg ihel, der  pengane er i sentrum, er at aksen me går rundt i kommunismen er mennesket. Mennesket er alle tings mål, heitte det i den greske antikken. Noko å strekkje seg etter, tenkte Sandra mens sola varma ho i den allereie oppheta hugen hennar etter all den elektriske signalbruken i hjernen. Av og til hadde det vore bra med «no brain, no headache», det tok på dette, men i same blinken var ho glad det ikkje var slik likevel. Det hadde vore mykje å tape på ein slik tilstand. Det var meir enn nok når kapitalismen hadde slik hjernelaus framferd, om ikkje ho skulle ha det også. Det triste i ettertid var å tenkje på at det Venezuela Sandra hadde vore i, no var eit delvis øydelagt land. Chavez var for lenge død, av kreft, økonomien knust og folket endå meir splitta enn før. Mange ulike krefter har vore med på øydelegginga. Korrupsjon, elendig økonomisk styring, økonomisk boikott, reaksjonære motkrefter, innblanding utanfrå og mangel på dialog. Lista var lang og kunne ha vore lenger. Likevel var Sandra realistisk optimist, som ho bruka kalla seg. Ikkje alle endringsprosessar i eit samfunn går bra, men ho håpte inderleg den såkalla «bolivarianske revolusjon» kom seg på fote att. Det trengte folket og det trengte håpet. «Håpet» er som kjent det einaste som er att i skrinet etter at «hemngudinna» Pandora i gresk mytologi sleppte ut all verdas ulykker og sjukdomar. Noko å tenkje på det, tenkte Sandra.

Kap. 11 – Indonesia nok ei gong

 

Å vera ein reisande fant til mange land med tankar om revolusjon, marxisme og det etter-kapitalistiske samfunn, er ikkje alltid like lett. Det er utfordrande! Det er utfordrande å sjå den globale kapitalismen over alt og dei spora han set i menneska. Nye generasjonar veks til og fleire klassar får meir pengar i  hendene. Berre for å verte medlemmer av og nye forbrukarar av kapitalismen sitt ustyrlege konsumunivers. Kva er vitsen, spurde Sandra seg. I Kina og India er gigantiske tal av menneske kome inn i middelklassen og den øvre middelklasse. Sjølvsagt står hundretusenvis av menneske attende i fattigdom Dei er den arbeidskrafta som, i tillegg til middelklassen sjølv, skal til for å halde dei, systemet og dei rikaste oppe. Denne arbeidsmassen vert aldri heva opp til neste nivå i kapitalismen, aldri! Det har ikkje systemet råd til og om fordeling skulle vera ein ueigennyttig mål i systemet, noko det ikkje er, så hadde det ikkje vore kapitalisme. Då hadde det vore noko anna, kanskje ein ny magisk marxisme og ein ny kommunisme. I Indonesia er også ein stor middelklasse på veg opp i konsumet sin himmel. Det ser Sandra overalt: meir bilar, uuthaldeleg trafikk, fleire og større kjøpesentra, og meir stress og feite folk. Akkurat som i Vesten. Desse tre folkerike landa sin økonomiske boom er så absolutt med på å skaffe den globale kapitalismen nye kundar. Men skal ikkje ein unne alle desse menneska ein bra levestandard, tenkte Sandra. Sjølvsagt skal ein det, men det er innanfor det rådande systemet det hender. Når ein tenkjer på det etter-kapitalistiske samfunnet, då er fordeling noko grunnleggjande i systemet og kan ikkje koplast til utbyting av arbeidskrafta. Ein må både tru og håpe på eit klasselaust samfunn. Som ikkje skapar klassar der nokon får og andre ikkje, avhengig av om kapitalen vil ha arbeidskrafta di eller ikkje. Og omgrepet «arbeid» skal ikkje koplast til kapitalismen sitt løns(slave)arbeid. Arbeidet skal vera nokon kvar skal ha råderett over sjølv, bruke det til det ein vil utan at det skal gå ut over andre. Snarare tvert om skal det ikkje vera kamp og konkurranse mellom arbeidarane, men samarbeid og utveksling. Både til trong og etter evne. Ein slik god positiv utopi må ein kunne drøyme om, og kjempe for skal verte realitet. Ein tilstand der utopien og realiteten smeltar saman. Slike tankar er nærast opphissande, tenkte Sandra under tropesola, sveittande rulla ho mot rismarka og framtida.

 

For at eit slikt klasselaust samfunn kan oppstå, må det fundamentale ting til. Ein ting er systemskifte. Ein kan tenkje seg store omgripande sosiale og mentale endringar. Felleseige og kollektive organiseringar, med individet sin fridom til å disponera over si eige tid og ikkje som no vera i eit tvunge tilhøve til kapitalisten sin trong for det einaste arbeidaren kan selje (og som av kapitalisten er ei vare på lik line med råvarer, andre varer til bruk i produksjonen, osb.), som er arbeidskrafta. Så i dette systemskiftet er det økonomiske skiftet det viktigaste av alt. Om ikkje sjølve produksjonsprosessen i kapitalismen vert totalt endra også, vert heller ikkje samfunnsmessige makttilhøve endra. Dei er i sin tur føresetnadane for produksjonsprosessen og utbytinga. Sandra tenkte seg om litt. Var det slik at den kapitalistiske vareproduksjonen måtte vekk først, slik Marx meiner, for at alt det andre skulle endre seg også? Det var hans systematiske gjennomgang av produksjonstilhøva, vare fetisjismen og verdifastsettinga, eit sikkert prov på, meinte Sandra. Ein må ha økonomisk og materiell endring for å endre makttilhøva. Men korleis endrar ein det, med mentalitet eller makt, eller begge deler? Ein problemstilling som måtte handsamast utførleg og med innsikt.

 

Det med mentalitet fekk Sandra til tenkje på det ho opplevde med kjenningar under det siste opphaldet sitt i byen Jogja på Java. Det var nokre av dei same «røvarane» ho hadde drukke med på opphald dei siste åra. Det gjekk på importert whisky denne gongen som ein fyr dei hadde ringt til kom med på motorsykkel. Festen var i gong før ho kom også, så han som seinare vart ein slags sirkusklovn i eigen førestilling var allereie litt full. Sandra vart sjølvsagt beden om å bidra med nokre hundrelappar, noko ho trudde var litt av grunnen til å verte bede også. Men, det var ikkje berre det, visste ho. Det var også fordi han og dei andre ville møte Sandra att etter eitt år og to. Det var noko anna som hende denne gongen som fekk han til å stusse aldri så lite. Brått sa han som eigentleg ba Sandro kome, att han skulle vise dei noko spesielt, ei slags gåve heilt gratis. Han pleide nemleg å gjere det for turistar for litt pengar, kunne han fortelje. Han gjekk og henta ein striesekk som låg på graset like ved. Til Sandra og dei andre si forbausing drog han opp ein slange. Det var ein att i sekken. Han fortalte at det var ei ho og ein hann og at dei slåst, difor alt blodet. Ikkje å undrast når to slangar er tvungne ned i ein liten sekk. Utan forvarsel kasta han slangen han hadde teke ut rett på kameraten till Sandra. Han reagerte instinktvis og kasta han frå seg og slangen trefte nesten Sandra, men ho var overraskande roleg. Ho tenkte at om karen gjorde dette så var ikkje slangane så farlege som han ville ha det til. «Slangeklovnen» fortalte nemleg at dette var Kobra og eit bitt kunne etter ei kort tid, 20-30 minutt kanskje, vera dødeleg, om ein ikkje fekk motgift. Sannferdig nok det, men det som ikkje var det, var at slangane no var giftige. Det fekk Sandro ein ny mistanke om, når «slangetemmaren» plutseleg trekte den eine handa til seg etter å ha teke slangen opp i sekken att til den andre, til ny slåsting nede i mørket. Han viste dei to små merker på handa og prøvde å suge litt på såret, og sette seg mistenkeleg roleg ned på ein stol. Etter fleire spørsmål om han ikkje burde gjere noko og like mange svar på at det fekk gå som det går, men at han kjende seg i orden, var vel mistanken om at dette var ein meir lureførestilling enn reell. Og alt blodet som draup på bakken var truleg frå der hoggtennene ei gong hadde vore. Ikkje så reint lite surrealistisk var no heile seansen i alle fall synes Sandra. Mistankane hennar om lureri vart seinare stadfesta av ein kamerat som fortalde at heile spetakkelet var sett i scene for å tene litt ekstra. Det var her mentaliteten kom fram. Lage ei førestilling på falske premissar som denne, var at det ikkje gjorde noko særskilt om det tente saka og at ingen  fekk greie på det. Heller ikkje gjorde det noko om to slangar låg knøvla saman nede i ein liten sekk. Slike tankar var ikkje eksisterande om medvitet ikkje tok dei fram eller om medvitet medvite held dei borte frå verkelegheita.

 

Frå ein marxistisk ståstad vil desse versjonar av mentaliteten vera det sentrale i kapitalismen for å gøyme for arbeidarane at dei er lurte til å tru at systemet er slik det bør vera og alltid har vore slik. Eit av dei viktige trekka ved kapitalismen er at nokon få eig produksjonsmidla og mesteparten av menneska sel arbeidskrafta si til kapitalistane. Dei er og ein del av innsatsvarene eller produksjonsmidla. For at meirverdien skal verte høgast mogleg må det arbeidast meir enn den reelle løna tilsvarar i timar, altså at arbeidaren produserar varer i dei timane ho er tilsett, men får løn for eksempelvis to tredjedelar av dei. Dette kalla Marx for den absolutte meirverdi i motsetning til den relative meirverdi. Noko som gjer seg gjeldande når meirverdien er basert på eit mindre utbytte og meir i samsvar med den tida det tek å lage produktet, og kan variera ein del. Like fullt er begge desse meirverdimåtane som seinare gjev kapitalisten profitt, om marknaden stemmer og alt det der, og dei rådande makttilhøve som er til for å hindre arbeidarane frå å ha kontroll på produksjonsmidla, og seg sjølv, som er sjølve lureriet. Til å få folk til å tru at det ikkje er slik. Framandgjeringa ligg også i å ikkje vera klar over dette lureriet og dermed heller ikkje vera i stand til å endre systemet. Det er når ei oppvakning hender på eit elle anna tidspunkt at herskarklassen  bør byrje å kjenne seg utrygge, men ikkje før.

 

Sandra budde med assistenten sin på det same herberget som førre gong, men han måtte ha litt fri og, så Sandra enda opp med ei løysing at ho skulle bu hjå sine indonesiske vener i deira nyetablerte vesle restaurant (warung). Det var eit nypussa lokale i eit hus tilhøyrande ein muslimsk organisasjon (Muhamadiah) dei er medlemmer i. Dette nye lokalet stod i skarp kontrast til det teltliknande «skuret» like ved. Her var det nye møblar og fryseskåp for drikke som venta på svoltne gjester. Og dei kom, såg det ut for. Avsetninga vil verte mykje betre her i desse meir tiltalande lokala enn dei førre. Mange av dei som kom for å ete var folk som hadde vore og bedt i lokala like ved eller folk som såg det tydelege skiltet med namnet på staden over inngangen. Nokre gonger opplevde ho mens ho budde der at lokalet var fullt. Lokalet var eit avlangt eterom, eit slags bakrom for tillaging av drikke, oppvask og ein sovekrok. I tillegg eit lite toalett og dusjrom.  Det var i dette bakrommet at Sandra fekk husly ei vekes tid, på ei nykjøpt dobbelmadrass ho sjølv hadde betalt. Dette medførte ein aldri så liten flytting av den vesle familien til heilt fram i lokalet til framfor inngangsdøra. Ho fekk heile madrassa for seg sjølv, og sov sånn passe, ofte avbrote av tidleg aktivitet allereie i firetida, for å be første bøna eller for å lage mate for sal den komande dagen. Mykje av livet til desse folka og mange indonesarar med dei, om ikkje alle, går med til religiøse ting. Det er ein ganske så stor del av livet verkar det som. Det fekk Sandra til å tenkje gjennom kva religionen gjer med livet til folk og kva som vert brukt av tid og resursar. Og det er ikkje lite. At religion involverar mykje pengar visste ho frå studie om religion og økonomi ho hadde teke. Det var og liten tvil og at Mekka-reiser og anna religiøse aktivitetar var lukrative for større kremmarar. Ein viss motsetnad mellom det å vera praktiserande truande og dei som tenar mykje på det. Det er heller ikkje tvil om at framandgjering er eit godt omgrep å bruke når det gjeld religion og religionsutøving.

 

Eit aspekt ved Indonesia, som verda elles, er framandgjering av folk. Då er det ikkje berre om religion som middel det handlar om. I det store og heile er det vår rolle som deltakarar i den globale kapitalistiske verda det handlar om. Som konsumentar og lønsarbeidarar. Kva er det med oss eigentleg, tenkte Sandra, som gjer at me ikkje ser ut til å kome oss ut av dvalen? Ein dvale som held oss i skoddeheimen der skodda enno ikkje har letta og der me treng det riktige sonarutstyret for å kome oss ut av denne «grauten». Dette «utstyret» måtte vera opplysning. Opplysning om systemet og manipuleringa som held menneska fast i dette garnet. Dette kapitalistiske garn kunne menneska kome seg ut av ved medvitet. Medvit om årsak og verknad. Kva det  er som føljer ei årsak og vert til verknad. Gjer me det eine eller det andre ut i frå ei årsak, ja, så veit me kva som hender. Sagt på ein annan måte: Det burde me i alle fall vite! Å kome til denne erkjenninga er ein lang veg. Men poenget er å byrje på denne vegen før det er for seint. Denne vegen kan føre til den bærekraftige framtida, men han kan og føre oss til stupet, der endar vegen brått. Det å reise  er også ein prosess på ein veg. Ein veg det går an å håpe kan føre til erkjenning. Å reise materielt eller å reise imaginert er to ting av same sak, når det gjeld kunnskap, læring, tenkte ho. Ho var i ein slik horisont om det gjaldt reiser til Indonesia, Venezuela, Italia eller Noreg. Det gjekk ut på det same for ho. Finne ut av, få røynsle, tenke gjennom, det var viktige stikkord. Opplyse, informera, diskutera, var andre. Kunne dette føre til påverking som i neste omgang førte til handling, var mykje nådd. Meir enn det, då var sjølve prosessen til endring for verdas folk i gang. Ein veg som gjekk på veg bort frå stupet, på veg vekk frå kapitalismen sin kanibalisme, på veg  bort frå framandgjeringa. Ting var på gang, folk reiste seg opp og protesterte meir enn på lenge i mange deler av kloden, det var det klåre teikn på. Men ville det hale fram, ville det styrke seg. JA, ropte det i ho, mens tropesola varma og styrka ho i håpet. Og håp måtte ho og menneskeslekta ha, skulle noko vedunderleg hende ein «vakker sosialistisk morgon». Sandra sette seg betre til rette i rullestolen, tok tak i spaken og køyrde ut i morgonsola sine optimistiske strålar på veg mot noko ho enno ikkje viste heilt kva var, men håpte vart meir enn ein draum.

Nytt kapittel kjem ut i laupet av våren/sommaren.


Advertisements