Bok – Sandra

Sandra

 

Del 1 – Byrjinga – eit liv tek form

Kap. 1

 

Månen hadde gått og gjøymt seg. Sola kom ikkje til å stå opp att neste morgon. Himmelen hadde ramla ned. Stilla hang lenge i rommet etter utbrotet til foreldra. Kva var det eigentleg han hadde innbilt seg, denne doktoren. Doktor liksom, kome her med reine formaningar om å sende dottera deira bort. Utan vidare. Mora sente eit olmt blikk mot doktor Sundt.

 

Bak det store skrivebordet sat den mannen som hadde kasta sanninga i ansiktet på dei. Gardinene i vindauga bak han hang slappe ned, som om dei slutta seg til stemninga i rommet. Eit svakt okergult ljos kom inn i det ellers grønblå legekontoret, sette i første omgang litt fart i kontrastane, med ei nesten komplementer stemning. Men den vesle ljosstipa tapte seg fort og kontoret for attende til sin innestengte mørke stemning.

 

Doktor Sundt tok endeleg ordet. ”Eg…”han drog på det ”…eg meinte ikkje å vere den rå utan kjensler, det var berre eit framlegg”. Han sette seg tungt ned att i stolen bak skrivebordet, han såg litt uroa ut.

 

Mora reiste seg, samtalen var slutt, det tente ikkje til noko å sitje her lenger. Gruble det kunne ho gjere heime. Faren reiste seg også. ”Er det noko meir du vil fortelje oss”, spurde han. Doktoren såg forvirra opp, samla seg litt og reiste seg. ”Nei ikkje noko vidare….eg…lukke til så lenge”, sa han kort. ”Ha det godt då, Sandra”. Han klappa ho svakt på hovudet, som for å gjere det litt godt att etter det som var sagt.

 

Foreldra gjekk ut den slitte gråkvite legedøra, med Sandra gåande mellom seg. Bilturen gjekk utruleg fort, ho hugsa ingenting av det heile, endå det var ho som kjøyrde. Det gjekk vel heilt mekanisk føre seg, tenkte ho. Dei var heime att i eit delvis mørkt og kaldt hus. Endå det berre var ettermiddag var det halvmørkt no. Det var ei tid att før sola snudde og dagane vart lengre. Ei deprimerande tid. Ho stelte i stand litt mat til Sandra, mens ho tenkte på det som hadde hendt på kontoret til doktor Sundt. Frykteleg lang tid tok det også, tenkte ho, nei kanskje ikkje, det var vel berre den psykiske tida som var lang. Ho sat på stolen ved kjøkenbordet og såg på Sandra som leika på golvet tett ved. Ho hadde ikkje ete opp all maten sin, det var noko med leiken som opptok Sandra slik at ho gløymde alt som handla om mat. Mora sat og såg på henne mens ho tenkte anklagande ord om seg sjølv. Ho byrja klandre seg sjølv for at dottera hennar ikkje var som andre. Kva i all verden hadde ho gjort! Kvifor kunne ho gjere slik mot si eiga dotter! Det formeleg skreik inni henne. Etterkvart vart det berre meir og meir sjølvanklagande ord. Ein utruleg og absurd tanke om at ho og faren hadde skuld i at dottera deira var fødd med eit handikap. At dei var nermast for kriminelle å rekne, iallefall ho. Til slutt godtok ho denne tanken og gjekk inn i ein annan tilstand.

 

Ho gjekk inn i ein depresjon som skulle vise seg å verte langvarig. Så langvarig at mannen, José, vart reint ute av seg etterkvart og lurte på kvar det skulle ende. Han forstod at noko måtte vere gale, men det skulle ta ei tid før han verkeleg forstod allvoret i det. Fordi Vår, som eigentleg hadde eit opptimistisk namn, fungerte omtrent som vanleg i det daglege. Ho var mor for Sandra, sambuar med José, stelte huset meir enn ho ville, og måla litt når Sandra sov eller når tida ellers tillot det. Men alt var ikkje som det skulle, likevel. Noko inni henne var endra. Ho kjende at noko ikkje var bra inni henne. Ho visste kva det var, men snakte ikkje om det. Det var som om ho var oppdelt inni seg, var liksom to personar tykte ho. Den eine personen var som eit anna vesen, som ikkje høyrde heime på denne planeten. Eit vesen som kom langvegsfrå, frå rommet ein stad, og som hadde forvilla seg til den blå planet ved ei feiltaking.

 

I byrjinga kom psykosen tydeleg fram i arbeida hennar. Bileta var ein spegel av hennar indre tankar og kjensler. Motiva var underleg nok ljose og harmoniske i fargebruken. Men såg ein nerare etter såg ein at det låg noko under fernissen, under dei dyktige penselstroka. Noko deprimerande og djevelsk låg det i nokre av måleria. I eit av dei, midt ute i eit vatn med vakker natur ikring, ganske naturalistisk i seg sjølv, kunne ein, om ein såg godt etter, skimte eit jenteanlet under vassflata. I eit anna motiv ute frå havet, såg ein noko som likna periskopet på ein ubåt, men såg ein konsentrert på det var det klårt og tydeleg. Det var eit reagensrøyr som flaut med eit foster inni. Hadde det berre stoppa med det, hadde lurvelevenet vore ungått, men tankane gjekk av skaftet. Dei sterke utrykka ho fekk fram på lerretet tok henne med til ein tilstand der kunsten var spira til den vesle busken av depresjon som veks til eit stort uhyggeleg fandens tre. Med svere lange greiner som grip tak i ein og klemmer til, og held fast som om det ikkje vil sleppe taket. Slik vart det for Vår etterkvart. Ho kjende det som om tankane tok kveletak på henne og ikkje vil la henne få puste. Ho gjekk meir og meir inni seg sjølv med sine kvelande tankar. Mindre og mindre snakka ho med José også. Noko som var sterkast for han å sjå var at ho etterkavrt fekk ein antipati for Sandra. Den var veksande. Han merka det mest på slike ting som hadde med hennar interesse og ansvar for dottera å gjere. Det hende mange gonger når han kom heim frå arbeid at Sandra var heilt åleine inne. Ho var mange gonger rett og slett innelåst, mens Vår sat ute i hagen og målte vidare på desillusjonerte motiv. Eller ho var på lange turar i området ikring, andre gonger låg ho berre i senga og stirde i taket.

 

Ein dag José kom heim var Sandra åleine, ikkje låst inne, men ho leikte for seg sjølv ute i hagen. Ho hadde det tydeleg morosamt med seg sjølv, ho smilte og lo litt av og til mens dei vesle hendene hennar leika med spann og spade i sandkassa. Han gjekk bort til henne mens han såg seg ikring. Vår var ikkje å sjå nokon stad, kvar i all verda var ho denne gongen, tenkte han. I huset var ho heller ikkje, han byrja verte uroleg. I den tilstanden ho var i no kunne ho nesten finne på kva som helst. José bøygde seg ned til Sandra og spurde: ”Veit du kvar mamma er?” Ho hadde vorte veldig flink til å snakke i det siste. ”Mamma er vekk, ho gjekk på vegen der”, sa ho og peikte nedover mot den gamle kjerrevegen som vart borte eit stykke frå huset bak ein del buskar og kratt. Vegen var kanskje eit par hundre meter lang før den bokstavleg tala enda i sjøen. Berre det ikkje har hendt henne noko, tenkte han, mens han tok Sandra påarmen og småsprang nedetter vegen. Veret var ganske mildt og dei første fuglane byrja kome attende frå sør etter vinteren. Men det var ikkje det José var mest oppteken av akkurat då. Han skunda på litt, som for å nå fram i tide. Til kva? Han visste ikkje. Nede ved sjøen såg dei vårsola bada strålane sine i vassflata, oppe i lufta hang nokre måsar og overvaka det heile. Dei var truleg på utkikk etter dagens fiskemiddag, litt vel langt inne til å lukkast med det, kanskje. Ein fin vårstemning var der i alle fall. Det var berre det at José verken såg eller kjende ein slik stemning, akkurat no. Istaden kjende han noko illevarslande inni seg. Lik den gongen for over 3 1/2 år sidan då Sandra vart fødd. Han visste ikkje kva det var denne gongen heller, eitkvart var det iallefall. Han prøvde å få tankane bort.

 

Det var Sandra som først såg mora. ”Mamma har lagt seg”, sa ho, nesten litt trist i stemma. ”Kvar såg du ho, kvar er ho, Sandra”, spurde han nervøst. José var lettare hysterisk no der han såg seg rundt til alle kantar. ”Mamma har lagt seg”, tok Sandra opp att. ”Der borte”, sa ho endeleg og peikte. José for rundt og såg i den leia dottera hadde peikt. Endeleg såg han henne han og. Nede ved vasskanten i sanden låg ho delvis gjøymd bak ein stor stein. Skuggen av henne og steinen var liten, men stor nok til å markere ein tydeleg svartfiolett tone mot den lett okerfarga sanden. Med den blanke vassflata som speigla striper av den cyanblå himmelen i bakgrunnen, var stemninga nesten elektrisk. Men nokre store bøketre langs sidene på vegen gjorde biletet meir dramatisk.

 

José sette Sandra frå seg og gjekk fort ned til vasskanten. Vår låg halvvegs ute i vatnet, halvegs på land, med hovudet liggande på sida i sanden. I første augnekast såg det ut som ho sov. Kanskje ho berre har sovna her i den varme vårsola, mens ho sat og laga ein akvarell, tenkte José, akvarellskrinet låg ope ved sida av henne. Brått såg han noko som sette eit støkk i han. Der, rundt den eine armen hennar som låg ute i vatnet, var vatnet farga raudt. Det siva ut litt blod, i ein jamn tynn straum som etterkvart løyste seg opp i vatnet og vart borte. Han løfta armen hennar opp for å sjå, det var ikkje tvil, ei rift, nei to små kutt var det, rett over hovudpulsåra, like ovanfor handleddet. Ei lukke var det , tenkte han, at ho ikkje hadde skåre seg langsetter pulsåra, hadde ho det gjort kom døden raskt. Han merka at ho pusta, men tida var knapp, ho måtte på sjukehus, og det fort.

 

Med Vår hengande i armane sine og vesle Sandra diltande etter, gjekk han halvegs slepande halvegs støttande på mora opp den gamle kjerrevegen mot huset. Bilen stod ulåst framme i oppkjøyrsla, men spørsmålet var om nøklane stod i. Etter å ha fenge Vår inn i bilen oppdaga han at dei ikkje stod i tenningslåsen. Panikken byrja å melde seg då han sprang inn i gangen på jakt etter nøklane. Han fann dei, låste ikkje døra til huset, sette seg fort inn i bilen, og oppdaga at Sandra framleis stod utanfor. Ut av bilen att, fekk Sandra opp i barnesetet framme i bilen, sette seg så til for å starte bilen. Brått merka han ei ro sige inn over seg, merkeleg tenkte José, så roleg plutseleg. Litt undrande fekk han bilen i gong og kjøyrde ut frå huset, gjennom byggefeltet der dei budde og ut på hovudvegen mot det vesle sjukehuset. Der vart Sandra fødd ein seinsommardag for over 3 1/2 år sidan. Han tenkte litt på dette, og det som hadde hendt for litt sidan. Kva var grunnen til at Vår hadde gått så langt som å prøve å ta sitt eige liv? José visste ikkje. Var det noko gale med han, hadde han ikkje vore den gode partnaren han burde? Han fekk ikkje desse tankane frå seg. Han strekte ikkje til kjende han, så makteslaus kjende han seg, på nytt fekk han eit uroleg drag over anletet. Dei nerma seg sjukehuset.

 

Neste dag var faren og Sandra på vitjing til mora. Mora hadde allereie kome seg reint fysisk, dei to riftene over pulsåra hadde ein bandasje over seg, ho såg ut til å kome seg, og såg velstelt ut. Men det var fysisk sett. José såg det straks, hennar mentale tilstand var på eit lågmål. Ho låg med hovudet vendt mot den eine sida og stirde ut gjennom glaset, eller var det stirde ho gjorde? Augene var så tomme, utan liv, som om dei var laga av glas, gjennomsiktige. Så resignert var blikket hennar at ho merka ikkje at det var folk i rommet. Det var når Sandra sa, hei mamma, at ho snudde seg. Det gjekk eit kort augeblikk før ho sansa seg, men smilet kom ikkje. Noko som ville ha kome om tinga var som dei skulle. ”Korleis går det”, spurde José. Det tok ei stund før ho svara, det kom lågt, langt der inne frå. ”Jevleg!” Ho reiste seg halvt opp i senga, slangen som gjekk frå posen med blod og ned til kanylen i armen henner vart brått stram, men vart slakk att då ho resignert seig attende i senga. Det var noko ho hadde vilja seie, ho såg fortvila ut, det var til Sandra ho hadde vendt blikket. Men ingenting, ikkje ein lyd kom ut av munnnen hennar. Sandra såg på mora med forventning, men også litt undring, i blikket. Ho visste nok at ikkje alt var som det skulle med mora, ho tenkte truleg på det påsin barnlege måte. Den vesle jenta sine tankar gjekk sikkert lengre enn dei vaksne forstod, men tankane vart berre hennar. Kanskje førestilte ho seg at ho og mora var på ei ferd saman, langt, langt avstad. Ei ferd som gjekk over ei grense, over til ei anna førestilling. Ja, kanskje var det slik ho tenkte. Ei verd der natta aldri var, der ei sol, nei to soler forresten, varma heile tida. Alle slags merkelege, men vakre dyr, for til alle kantar. Ja sjølvsagt var ein del av dei i ro også, fuglane var også av og til i ro. Og då song dei. Så fint song dei at ho og mora stod heilt stille, kjempestille, og berre høyrde på. Brått kom noko farande mot dei, ein skugge som var veldig mørk. Kva ville skuggen?

 

Sandra oppdaga at det var faren som tok henne i handa, han ville til å gå. Ho var brått attende i denne verda, ja om ho i det heile teke hadde vore i ei anna verd. Ingen andre enn Sandra viste det. Me kjem att i morgon, sa han berre. Dei gjekk ut av sjukehuset, ein sval vårvind følgde far og dotter bortover mot bilen. Han såg ned på dottera si, finare dotter kunne ingen ønskje seg, tenkte han stolt.

 

”Det er noko eg må snakke med deg om”, sa José, han sat i stova til bror sin Enrique. Han hadde bestemt seg for å vitje broren etter sjukehuset. Han måtte ha nokon å snakke med. ”Det er noko eg må seie deg”, tok han opp att, men broren hadde allereie gått på kjøkenet for å gjere istand eitkvart. José såg seg rundt i stova til broren. Den var lett møblert, ikkje overdreve med dekorasjonar eller andre ting heller, berre nokre få bilete av familien i Chile, og ein gamal politisk plakat frå 70-åra. Den var frå dei fyrste åra av militerdiktaturet og viste ein folkehop med knytta never, symbolet til det chilenske kommunistpartiet MR, og teksten Hasta la victoria siempre, Sigeren vil for alltid vere. Nokre halvvisne, ei gong grøne, potteplantar danna dekorasjonen under plakaten og familiebileta. Det vart ein nesten slåande symbolbruk, umedvete naturlegvis, på heile den lange natta Chile hadde vore i, i 17 lange år. Dei stakkars potteplantane vart, om ein tolka det vidt, folket som etterkvart visna bort under åket og jernhelen til diktaturet, men som alikevel såg håpet i dei massar som stod fram og torde kjempe, slik plakatteikninga skulle vise. José sat lenge i sine eigne tankar og funderte på dette. Kvifor dei, han og broren og ei syster kom til Noreg, Kor tøft det var den fyrste tida i eit nytt land, Kva dei måtte gjere for å få seg ein stad å bu og eit arbeid og…… Han vart avbroten i sine tankar av broren Enrique som kom inn med kaffi til dei og brus til Sandra. ”Jasså de har teke dykk ei tur idag, og så hit av alle plassar på ein flott vårdag som denne”, sa broren med eit smil og litt chilensk tonefall. ”Kva er det du vil snakke med meg om”, spurde han, som for å ta opp att tråden José hadde byrja med. Enrique spurde Sandra korleis ho hadde det, mens han venta på at broren skulle seie noko. Sandra sa ikkje noko, ho drakk brusen sin litt tankefull.

 

”Vår….har prøvd å ta sitt eige liv”, sa José endeleg. Det vart stilt nokre endelause sekund. På ansiktsuttrykket såg Enrique at det var ei liding for broren å få sagt det. Men det var ei påkjenning å få slike nyhende rett i anletet også, kjende han. ”Me kjem rett frå sjukehuset, der me kjøyrde henne”,la han til og såg på dottera si som for å ta ho med i dette og. ”Er ho….”,Enrique kom ikkje lenger, ”nei det er ikkje fare at ho skal dø”, sa José fort. ”Det er ikkje det som er problemet”, heldt han fram. Han fortalde om den siste tida heime då ho vart meir og meir apatisk i høve til Sandra, og seg sjølv, depresjonen som kom sigande innover henne som ein skugge. Gårsdagens hending, der Sandra først hadde sett ho, stikket han kjende i brystet då han og såg henne, liggande nede ved vasskanten. Så hadde han oppdaga at ho hadde skjert seg med ein skalpell, heldigvis ikkje langsetter blodåa, men to rift på tvers. Ein slik skalpell ho brukte, er ved sidan av det medisinske bruk, også noko kunstnarar brukar til å skrape av målinga med, på lerret eller palett. José hadde heilt hengt seg opp i omgrepet skalpell no. Han fortalde omhyggeleg korleis han såg ut, kva den vanlege bruken var, kva kunstnarar brukar den til, ulike typar, storleikar, osb. Dette interesserte ikkje Enrique i lengda, han braut broren av og sa; ”det er greitt det, men korleis vert det når ho kjem ut av sjukehuset, kva skal hende då?”, undra han.

 

Dei sa ikkje noko på ei stund, sat og såg ut i lufta framfor seg, stillheita omringa dei. Lyden av Sandra som leikte med nokre bamsar ho hadde med seg, var det einaste som braut stilla.

 

”Kan eg føreslå ein ting”, sa Enrique brått. José skvatt litt, han hadde sete i sine eigne tankar og prisa stilla. ”Eg synes Vår skal ta seg ein tur eller ferie åleine ein eller annan stad”, Enrique heldt fram utan å vente på broren si meining, ”kanskje ho skulle ta seg ein tur til broren sin i Tønsberg. Ja det er kanskje det beste”, sa José kort. ”Dette er berre lause tankar frå mi si side”, skunda broren seg å seie. José nikka berre. Sandra ville no ha eit ord med i laget, ”eg vil til mamma”, sa ho. Begge brørne såg på ho undrande, som om ho tala eit anna språk enn dei, men så sansa faren seg og tok henne opp på fanget. ”Me skal heim no, men i morgon skal du og eg og kanskje onkel Enrique vitje mamma”. Ho sutra litt i byrjinga, men slo seg til tåls med det etterkvart. Dei tok farvel med kvarandre. Faren og dottera reiste heim til tomt hus.

 

Vel heime var klokka mange og Sandra burde ha vore i seng for lenge sidan, tenkte José, men først litt mat. Etter den gjenstridige tannpussen sovna ho omlag når hovudet hennar nådde puta. Faren gav henne eit kyss på kinnet til godnatt, men det merka ho ikkje, ho var allereie sovna. Han dytta dyna godt ikring henne og gjekk ut i stova, der vart han sitjande ei lita stund, mens tankane gjekk i høgfart og ville ikkje gje han fred. Dei gav seg tilslutt alikevel, tankane, han hadde sovna, han og.

 

Vår var litt betre, også psykisk, tykte José, han, Sandra og Enrique var på vitjing til henne neste dag. Ingen andre hadde vore og vitja ho, kunne ho fortelje, José sa fort at det ikkje gjorde så mykje, dei var no der, og dessutan var det ingen andre, trudde han, som visste det heller. Dei kom inn på samtaleemnet frå igår, og spurde om ho ville reise bort ei stund, kanskje vitje nokon. Det var ikkje teikn til interesse i første omgang, men det endra seg litt då boren hennar i Tønsberg vart nemd. José visste frå før at ho i periodar lengta heim til familie og vener i Tønsberg, og området rundt, på ein måte spelte han litt på dette, men ville ikkje presse ho heller. Han såg seg rundt i dette fylkeskommunale sjukehusrommet med nummer A13 utanpå døra. Det irriterte han litt at ikkje det var spandert meir på å gjere slike rom som dette trivelegare, andre fargar enn den sjuklege gulfargen som var så typisk, og nokre bilete av ekte vare, ikkje desse evinnelege reproduksjonane heile tida. Men på dette rommet var det ikkje ein reproduksjon heller, av Renoir, Matisse, Klimt eller Picasso, eller nokon av dei andre mest brukte reproduksjonar, for den sakens skuld. Ingenting var det på veggene, berre denne nermast psykedeliske gulfargen. Ein kunne bli sprø av mindre, tenkte han, men tok seg fort i det og gløtte litt skamfull bort på Vår.

 

”Eg vert skriven ut i morgon”, sa Vår brått. Sandra sat i ein stol ovanfor mora og såg på henne med ein sjokoladebit i munnen. Det såg ikkje ut som ho forstod kva mora sa, men etter ei forklåring av faren, smilte ho. Utanfor vindauga var solskinet sterkt og dei neraste bjørketrea glitra i den svake vinden som rørte blada, men bak i horisonten var det ein farleg skybanke som nerma seg. Kva ville framtida kome med? Regn eller sol? Truleg begge deler, om ikkje på same tid. Sandra var, tross alle gode eller ikkje gode psykiske tilstandar hjå foreldra, ljoset i livet deira. Ho var førebels deira einaste unge, fleire var kanskje i vente, men var i allefall fleire år fram i tid. Slik tenkte dei begge to, kvar for seg, og i morgon kjem også ein dag.


Kap. 2

 

Nokre dagar etter utskrivinga frå sjukehuset reiste Vår til broren sin i Tønsberg. José køyrde ho til jerbanestasjonen, på vegen dit sa dei ikkje stort til kvarandre, akkurat som i den første tida dei var saman. Gjennom dei første åra og spesielt før Sandra kom til verda, var dei ofte tause saman, det dei sa til kvarandre var nesten aldri lange utgreiingar om ting, heller korte setningar eller berre ord. Men ikkje så å forstå at kjærleiken og den store lidenskapen ikkje var til stades, snarare tvert om, dei trong berre ikkje mange ord for å få kjenslene fram. Likevel var dei to inneslutta menneske, og det tok lang tid før dei prøvde på meir enn nokre setningar om dagen. I åra etter Sandra sin fødsel, endra dette seg litt, det var som om tilveret vart slik endra at dei rett og slett hadde trong for fleire ord å forklåre det med. Spesielt mora, men også faren, hadde trong til å fortelje slekt og vener om den store lukke det var å få eit barn. Dette endra seg på nytt, då dei fekk meldinga om at Sandra hadde eit handikap , denne gongen attende att til den stilla frå før ho vart fødd. Stilla kom truleg brått på dei, det var ikkje lett for dei å takle dette saman, snakke om nyhende, snakke om kva dei kjende inni seg. Slik vart det til at den eine av dei gjekk inn i ein mørkare fase.

 

 

Etter fleire veker borte frå kvarandre, bestemte Joséˇ seg for å ringe til Vår. Han hadde ikkje skreve til henne i det heile teke, ho hadde sendt han to brev. Broren til Joséˇ hadde ikkje telefon, så det vart ein telefonkiosk eit stykke unna. Regnet fossa ned og det var eit voldsamt leven å stå inni denne glasboksen. Det var som å vere midt ute på havet i ei stor flaske med kork, tykte han, akkurat som flaskepost på veg til det ukjente langt borte. Han hadde ei melding han ville sende, ikkje med flaska som sendar, men gjennom telefonlina. Han slo nummeret, det ringte både vel og lenge, endeleg var det nokon som tok av røyret. Det var kona til bror hennar som tok telefonen, Joséˇ fekk ho nesten med ein gong til å hente Vår. Det var ei utruleg fin kjensle å høyre stemma hennar. Han ønskte seg at ho var ilag med han no, inni denne glasboksen han stod og ringte til henne frå. Saman her skulle dei vere, mens regnet utanfor kom fossande ned og aldri såg ut til å stanse.

 

Men det skulle enno ta over 2 veker før Vår kjende seg sterk nok til å kome attende til Sandra og Joséˇ. Sommaren hadde byrja å feste seg no, med eit grønt teppe over alt, frodigt var det alle stader, også heime i hagen deira. Den dagen ho kom heim att var hagen noko av det flottaste Vår hadde sett på lenge. Endå ei gong stod ho der utanfor huset og såg på Sandra som leika. Kjenslene ho før hadde hatt til Sandra var no byrja å kome attende, men på ein annleis måte, kjende ho. Den ubalansen ho lenge hadde kjent i kroppen var enno ikkje over, men på eit mykje lettare plan. Betre og betre vart det etterkvart i høve til dottera også, som ho lenge hadde prøvd å stenge ute frå sine tankar. Denne sommaren var tida for å bygge opp att noko av det som lenge hadde forfalle, og som til sist hadde ramla ned.

 

Vår fekk inspirasjon og tok seg mykje tid til å måle, og Sandra var med. Nesten kvar einaste dag var dei på små turar rundt der dei budde og andre stader for å finne motiv. Motiva brukte ho berre som grunnlag eller skisser til arbeida sine, som ho gjorde heime i atelieret. Ho arbeidde systematisk med oppbygninga av bileta, og tilførde sterke visuelle uttrykk i dei. I denne prosessen skapte ho eit sterkt personleg og gjennomarbeida preg over arbeida sine.

 

Denne sommaren bestemte Vår og Joséˇ seg for å få ein unge til. Noko dei også meinte ville vere bra for Sandra, å ha ei syster eller ein bror å vekse opp ilag med. Dei diskuterte ingenting denne gongen i høve til fostervassprøve og slike ting, dei nemde det ikkje med eit ord. Men langt bak i deira tankar låg nok eit ønskje om å få ein funksjonsfrisk unge, noko dei ikkje sa høgt, men likefullt tankane var der.

 

Sommaren gjekk mot slutten og hausten nærma seg. Midt i denne overgangen hadde Sandra fødselsdag. Sandra gledde seg veldigt til dagen sin, den siste tida før dagen hennar snakte ho nesten ikkje om anna. I barnehagen ho nyleg hadde byrja i, skulle dei ha eit lite selskap for henne. Dette var stort for Sandra, som berre få veker før hadde fenge nye leikekameratar. Ho fann seg fort til rette og det var tydeleg å sjå at det var bra for henne å ha fleire enn berre seg sjølv å leike med. Det einaste som var litt dumt, synes Sandra, var at ho vart fortare trøytt enn dei andre ungane. Nokre gonger måtte ho berre stoppe opp og sjå på at dei andre ungane gjorde ferdig leiken. Ein skugge frå framtida kom sakte men sikkert og ville før eller seinare ta form, skuggen hadde 4 hjul. Sandra vart 4 år den hausten.

 

Fødselsdagselskapet heime skulle vere om laurdagen, endå sjølve dagen var midt i veka, den 11. september. Etter det vesle selskapet i barnehagen, var ho i fyr og flamme. Ho gløymde både tid og stad, gledde seg så veldigt til heimekalaset. Likevel var det noko som ikkje var som det skulle. Det var noko med beina hennar tykte ho, dei ville liksom ikkje gjere som ho ville alltid. Av og tid når Sandra datt litt overraskande, gråt ho. Foreldra måtte hjelpe ho opp att og trøyste ho. Noko som alt hende oftare no synes dei. Gjekk gjorde ho lenge enno, til tross for dårlegare motorikk. Det var noko i ho som intuitivt sa: Aldri, aldri gje opp!

 

Laurdagen kom, og det gjorde mange av Sandra sine leikekameratar også……. I flokk og følge kom nokre, andre kom enkeltvis, transportert med bil av foreldra, som så reiste heim att. Gåver vart levert med små barnehagelaga helsingar på. Etterpå kom det som var best; masse pølser i brød eller lumpe, og kaker. Kaker i alle variantar, smakar og fasongar. I alle fall synes ungane det, endå det var vel knapt fem slike som retteleg kunne kallast kaker. Dei andre var innkjøpte bollar og slikt.

Mora var akkurat iferd med å rydde litt frå det overfylte og kaotiske bordet på kjøkenet, då ho høyrde eit hyl ute i hagen, og rett etterpå gråt. Ho skunda seg ut og såg Sandra ligge på plenen i ein merkeleg stilling, med omlag alle dei unge fødselsdagsgjestene rundt ho i ring. Det var eit par ungar som stod litt på avstand og undra seg, og som tydelegvis ikkje hadde vore i nærleiken av det som hendte.

 

Kva som hendte fekk Vår seinare vite av dottera og nokre av ungane som vart att litt lenger enn dei fleste, som var reiste heim. Dei la ut og maste i munnen på kvarandre om det som hadde hendt før Sandra datt i bakken. Det var nesten ikkje råd å få tak i kva dei sa, så mora til Sandra måtte spørje mange gonger oppatt, før ho kunne danne seg eit bilete av hendinga. Sandra ville også ha eit ord med i laget, og kom med sin versjon, som likna på det dei andre fortalte. Men på eit punkt skilde han seg frå deira. ”Nokon sa eg hadde små bein og trøytte bein og ikkje kunne stå lenge”, sa ho, litt undrande i blikket, som berre fireåringar kan. Ho heldt fram: ”Så var det nokon som skubba meg”, sa ho litt mutt, ”og då datt eg sjølvsagt”. Det verka nesten litt ironisk på mora når ho sa det, Sandra smilte litt også, men tok seg i det, og vart verande trist.

 

Om kvelden før Sandra skulle legge seg, såg det ut for foreldra at ho nærast hadde gløymt episoden før på dagen. Ho lo og skravla i veg om eitkvart som dei ikkje heilt forstod, og legge seg ville ho ikkje. Som andre ungar i dette før leggestadiet var ho overtrøytt og tøysete, heilt til ho vart sur og grinete, når foreldra etterkvart mista tolmodet med alle overtalingane sine. Når ho endeleg kom under dyna og mora skulle gje ho ein godnattklem, etter at faren hadde gjort det, sa ho noko som festa seg hjå mora i lang tid framover. Mora kunne nesten ikkje forstå at det var ein fireåring som sa dette: ”Me må tilgje dei, for dei veit ikkje betre”.

 

Vår tenkte i mange dagar på det dottera hadde sagt, og om ho framleis var påverka av terginga frå laurdagen. Vår visste ikkje. Det var vanskeleg å sjå slikt på fireåringar. Sandra var no i barnehagen som før, og ikkje såg det ut for at humøret hennar var nede heller. Ho leikte tydelegvis eller tilsynelatande, mora visste ikkje, bra med dei leikekameratane som hadde vore i fødselsdagsselskapet. Likevel hadde ho ei aning om at ikkje alt var som det skulle, og att eitkvart hadde endra seg, om enn aldri så lite, i eit lite barn sin hjerne.

 

Framover denne hausten gjekk det omlag i kvardagen sin gunst. Det vanlege med bringing og henting i barnehagen, faren sitt arbeid, mora sine måleri, litt avslapping om kveldane for foreldra, var dagane sin musikk. Litt elsking inni mellom, litt knying inni mellom om økonomi, litt uroing over Sandra, men kort sagt ikkje dei heilt store problema.

Men noko nærma seg. Det visste begge foreldra godt kva var. Sandra med sitt unge hjarta hadde heilt andre ting å tenkje på, kva leiker ho skulle gjere, korleis vart det i barnehagen neste morgon, og slikt noko. Ikkje visste ho kva som låg føre ho heller.

Det nærma seg ein ny kontroll, denne gongen hjå barnelegen med spesialfelt muskelsjukdomar. Det var omlag to år sidan dei hadde vore hjå doktor Sundt. Noko dei hugsa godt enno, og det var slett ikkje det beste minnet dei hadde. Begge to hugsa godt den audmjukande kjensla dei fekk når doktoren hadde ymta frampå å sende dottera på institusjon. Korleis kunne han, hadde mora både tenkt og sagt den gongen. Ei tid etter det hadde ho gått inn i ein lengre depresjon. Om det berre var denne hendinga for snart to år sidan som var årsaka, visste ikkje Vår, men i rett tunge stunder hadde ho i alle fall forklart det slik. Men denne gongen skulle dei ikkje la seg overraske slik dei då hadde gjort, det var dei fast bestemte på, noko dei hadde tala med kvarandre om på førehand. Det var heilt andre ting dei uroa seg over no. Kva med progresjonen i muskelsjukdomen til Sandra. Ville denne typen, kalla spinal muskelatrofi, som dottera hadde, utvikle seg fort eller langsamt, kva type av dei tre atrofiane hadde ho, og slik bortetter?

 

Spørsmåla og tankane var mange den dagen dei skulle vitje barnelege Åsen…….. som heldt til i eit kontor……. med litt farga gardiner i vindauga……….omlag i sentrum. Det var valsamt med trafikk……..denne dagen og………………….

som andre dagar. Det var ikkje heis i bygget og legekontoret låg i fjerde, så faren tok Sandra i armane og bar ho. Litt storpusta sette han dottera ned framfor døra til barnelegen, mora banka på. Det tok litt tid før nokon reagerte der inne, som om dei ikkje venta vitjing så tidleg på dagen. Tidleg synes José ikkje det var heller, klokka nærma seg tross alt 10. Endeleg var det nokon som tok i døra, det var barnelegen sjølv som opna for dei. Han hadde ikkje kontorpersonale i dag, kunne han fortelje, sekretæren var sjuk. Han viste Sandra og foreldra inn gjennom venteverelset til sjølve kontoret, og plasserte dei i nokre stolar framfor eit litt stort skrivebord. Truleg i mørk mahogny eller eit anna tropisk treslag. Sikkert ulovleg hogt i regnskogen i Amazonas, tenkte José mens han sette seg i ein låg skinnstol.

 

José og dei andre vart avbrotne i sine tankar, av Truls Edvin Åsen, som var barnelegen med kompetanse på muskelsvinn sitt heile namn. Han tenkte å byrje med litt generelle forklåringar på kva Spinal Muskelatrofi, SMA, var for noko, sa han. Sjølv om foreldra hadde fenge innføringar om dette allereie då Sandra fekk si første undersøking ved 2 årsalderen, så var det greitt med litt repitering. ”SMA har med kontakten mellom hjernen og muskulaturen å gjere”, byrja han, ”dei elektriske nerve-

impulsane eller signalane frå hjernecellene i framre og midtre del av hjernen går gjennom sentralnervesystemet i ryggmargen, der celler kalla framhornceller sender signala vidare til dei ulike musklane i kroppen”, han trekte pusten djupt, som for å ta att litt av den tapte pust i det han sa. ”Her kjem me inn på kjernen i SMA, det er nemleg slik at ikkje alle desse store nervecellene i framre del av ryggmargen, altså kalla framhorncellene, fungerar. Dei sender ikkje alltid signalane vidare, eit brot på ”telefonlina” om ein vil”, skunda han seg å seie. ”Difor får ikkje alle musklane dei impulsane dei treng, og dermed svinn musklane vekk over tid, derav omgrepet muskelsvinn”, sa han litt unødvendig, med eit svakt smil.

 

Det vart stille ei stund, han tok seg i det og ville halde fram, men vart avbroten av Sandra. ”Er det mine celler du vil ha”, spurde ho nesten litt skuffa. Dei andre måtte trekke på smilebandet, det var faktisk litt i det ho sa, for tidlegare år hadde det vore snakka om ein muskelprøve, men diagnosen var truleg sikker, og dermed ikkje nødvendig. Sandra såg litt forundra på dei andre som lo litt av det ho sa, men tok seg ikkje nær av det. ”Når det gjeld Sandra”, heldt barnelegen fram, ”så har eg fenge inntrykk av at ho har atrofi av type II eller III, sannsynleg III. ”Men ein kan ikkje vere sikker på det enno”, la han til. Han tenkte seg litt om før han spurde om å få sjå litt på Sandra. Han spurde ho om kunne røre litt på armar og bein, strekke dei ut og trekke dei attende, mens legen heldt litt att, for å auke motstanden. Ho gjorde som han sa, og strekte på dei vesle delane av kroppen sin etter tur.

Etter ei stund med dette…… måtte Sandra kvile seg litt, før ho heldt fram med sitt, å sjå i ei lita biletbok ho hadde med seg.

 

Åsen snudde seg mot foreldra og sa: ”Eg meiner bestemt at dottera dykkar har SMA type III, både sett ut frå den motstanden som er i muskulaturen hennar, som forresten er bra”, la han til, ”og det faktum at ho nokolunde tidleg byrja gå. Noko som omlag ikkje hender i type II, å gå sjølvstendigt i heile teke meiner eg”, skunda han seg å legge til.

Dei vart sitjande litt tagale og omtenksame foreldra til Sandra før dei sansa seg og nesten utbraut i munnen på kvarandre; at dette var mykje betre enn dei hadde frykta. ”Me er deg stor takk skuldig for at nokon endeleg har forklåra oss godt og presist om denne muskelsjukdomen”, sa Vår, ho hadde sete lenge tagal og berre følgt med, halvinteressert, på muskeltestane legen hadde gjort på Sandra. No var det som ho vakna til litt. Ho vart meir ivrig lydande til det doktor Åsen hadde å seie, og hadde sett seg rettare opp i stolen. Brått var ho meir deltakande i det heile.

 

Barnelegen hadde litt meir på hjarta, og fortalte om dei arvelege sidene ved SMA. ”Det er eit kromosom i DNA som er defekt”, kunne han fortelje, ”på kromosom 5 er det ein genfeil som begge foreldra må ha for å få eit funksjonshemma barn, det er omlag 25 % sjanse for at ungen får SMA”, la han til. Foreldra såg på kvarandre ei stund…for å la desse nye fakta søkke litt. Josésamla tankane sine og spurde legen: ”Men det vil også seie at det er 25 % sjanse for å få eit funksjonsfriskt barn? Det er rett”, sa Åsen kort. ”Ein treng to defekte kromosom for at det vert ein funksjonshemning, men eit barn kan få eit øydelagt kromosom av ein av foreldra”, heldt han fram,” men er berre berar av genet og får ikkje muskelsvinn”. Han tenkte seg om og sa: ”Sjølvsagt treng ikkje ein unge å få øydelagte gen i det heile teke, det er det også statistisk 25 % sjanse for”. Åsen sette seg litt tungt ned i stolen bak det store regnskogsbordet sitt og tørka seg på panna. Det såg ut for at det hadde teke litt på, med denne konsentrasjonen det var å prøve å gje dei rette opplysningar til foreldra og på ein så skånsam måte som mogeleg. Ikkje så reint lite psykologi var det i dette også, det visste han. Han erindra mens han sat og samla tankane, at det hadde vore døme på kor gale det kunne verte, om foreldre oppfatta legen som kald og teoretisk.

Åsen hugsa at ei gong hadde foreldra til ein liten gut som fekk diagnosen SMA I, storma ut i sinne og frustrasjon, med ungen hengande i armane på ein av foreldra. Dei kom aldri att. Etter den hendinga prøvde han å ha eit meir pragmatisk tilhøve til stemninga i rommet. Rette merksemda mot kjemien og dermed styre det han sa og spesielt måten han sa det på etter det. Hadde han lukkast med det? Ja, han trudde det, men sikker var han ikkje.

 

Han vart teken attende til denne tilstanden av nokon som smaug seg rundt det store skrivebordet hans. Det var Sandra som ville ta det nærare i augesyn, det såg nesten ut som ho ville sjå om det var ekte og om han hadde eit lovleg stempel på det for import av tropisk tre. Foreldra hadde reist seg og gjort seg i stand til å gå, men det virka ikkje som Sandra hadde gjort seg heilt ferdig med skrivebordet til barnelege Åsen. Mora gjekk difor bort og ville ha dottera med, og litt motvillig tok ho handa til mora……

Dei takka for seg og avtala ei tid om eit halvt år. Då kunne det hende at dei, han meinte forskarane, hadde nye spennande forskingsresultat å kome med når det gjaldt nevro-muskulære sjukdomar. Men sikre på det var ingen, la Åsen til, det kunne likså godt hende at gjennombrotet kom om 10 år, sa han litt lakonisk. Foreldra tok farvel og dreide på helen og gjekk, det såg ikkje ut til at dei brydde seg noko serleg om desse mildt sagt luftige framtidsutsiktene i forskinga. I alle fall ikkje då.

 

Vel heime att, vart det middag, etterpå stupte alle i seng til ein, til dei å vere, uvanleg lang ettermiddagskvil. Slikt pla å vere sjeldan kost i den familien, men til og med Sandra som omlag aldri hadde lyst eller tid til kvile, sovna momentant. Ho vakna att først mange timar seinare, og då var det kveld og barne-tv var over for lenge sidan. Foreldra sette seg litt halvsøvnige framfor fjernsynet, der vart dei verande stort sett resten av kvelden. Einaste utanom familiære ting som braut inn, bortsett frå maset i fjernsynet, var ein telefon frå broren til José og foreldra til Vår i Tønsberg. Dei lurte alle på korleis det hadde gått hjå legen, kva han hadde sagt, korleis Sandra hadde likt seg der, kva dei gjorde på no, og så bortetter. Spørsmåla frå slekta stod i kø. Til slutt vart både José og Vår lei heile greia og avslutta samtalane med ein eller annan bortforklåring, og la på. Resten av kvelden føregjekk utan særleg meir snakking. Berre den evinnelege tytet frå fjernsynet fortalde at det truleg var folk heime.

 

Det nærma seg snart noko som Sandra visste var spennande, noko ho hadde høyrt dei vaksne sa ikkje var lenge til. Kor lenge det var og kva det tydde, visste ikkje ein fireåring, at det kom snart var tross alt det viktigaste. Men det var absolutt nokon som utmerka godt visste kor lenge det var til Jul. Det var handelsstanden og reklamefolka……. dei let ikkje eit sekund gå frå seg til allereie i oktober, å fortelje om kor fantastisk denne jula ville vert…..berre dei passa på å vere om seg med gåver til kva det måtte vere. Det verka på foreldra til Sandra at det var det same med dei immaterielle sidene ved høgtida. Nei det vart omtrent ikkje nemnt, anna enn i barne-tv. Berre når du fekk handla det dei, altså kremmarane, ville du skulle handle, ja berre då kunne du få ei god jul. Og storleiken på juleønsket såg ut til å auke proporsjonalt med talet tusenlappar du la att i butikken. Dette ville eigentleg ikkje Vår og José vere med på….. dei nekta på å vere med på denne materielle karusellen….men kva, kvifor og kven skulle dei gje gåver til……familie…..kor mykje til humanitære org? Kva kunne dei spare ved å lage ting sjølv? Sandra og dei andre i barnehagen laga mykje fint, det var visst. Kanskje kunne forbrukarsamfunnet endre seg ei gong, tenkte dei, men då måtte det hende noko radikalt. Dei hadde enno tid å vente..

Kap. 3 (historia held fram……i skulen)

Læraren visste ikkje kva han skulle seie, om han skulle kjefte eller ikkje. Det var tydeleg å sjå at han ikkje var vant med slike situasjonar, uvanleg som det var att slikt hende første skuledagen, med foreldra til stades og det heile. Så tok læraren seg saman og gav Vegar ei lita tilsnakking. Sandra sat og såg på den stakkars jenta som hadde fenge øydelagt teikninga si, ho hadde medkjensle med jenta. Sandra kjende seg nesten like trist som ho, kunne det sjå ut som. Læraren var ikkje heilt ferdig med irettesettinga av guten då skuleklokka ringte. Like brått som den byrja, slutta den første skuledagen, tykte Sandra. Ho var att i klasserommet saman med foreldra og læraren, alle dei andre kom seg fort ut då klokka ringde.

 

Vel heime att var Sandra nesten ikkje til å stoppe, ho hadde så mykje å fortelje frå den første skuledagen att det gjekk reint i surr for henne. Til slutt måtte mora hjelpe henne, slik at faren fekk med seg noko av det som ho ville fortelje. Etterpå viste Sandra far sin det ho hadde fått på skulen. Midt oppe i alt dette om skuledebuten hennar, hadde dei heilt gløymt bror til Sandra, men no høyrde dei grining, han hadde nettopp vakna etter ein liten kvil.

 

Seinare på dagen, etter kveldsmaten, sat Sandra på rommet sitt og teikna. Ho skulle ikkje på skulen neste dag, og fekk difor lov til å vere lenger oppe. Teikningane hennar denne kvelden var påverka av opplevingane frå første skuledag.

 

Etter vel ein månad på skulen hende noko som gav den unge Sandra eit lite sjokk. At noko var gale den dagen Sandra kom heim frå skulen, var lett å sjå. Men kva det var kunne ikkje foreldra vete, og Sandra sa heller ingen ting. Ho nekta å ete middagsmaten som var sett fram og for inn på rommet sitt. Då mora ville snakke med henne stengde ho døra, eg vil vere åleine, sa ho. Lenge sat Sandra der inne i sine eigne barnlege tankar, i ei anna verd, langt frå denne. Illusjonar, skapt av henne, skapt av eit barnesinn som kjende seg tråkka på. Desse førestillingane var gode mot henne, skapt som motvekt mot urettferd, urett ho hadde opplevd for første gong. Med eitt var det som om ho ikkje sat i rullestolen lenger, ho hadde flytta seg ut av han og stod ved sida av. Stolen med dei fire hjula hadde aldri eksistert, men ho vakna og sat framleis i han. Ho sat med hendene under haka, ålbogane kvilande på dei vesle låra sine. Ho tenkte attende i tid, ikkje langt attende, berre til tidlegare same dag. Der erindra ho noko som hadde sett eit støkk i hennar unge liv. Attende til matfriminuttet var ho komen. I over ein månad hadde ho vore førsteklassing no, og litt kjend med miljøet var ho etterkvart, men ikkje alle sider. Denne dagen skulle ho verte kjend med noko nytt og framand for henne, men aukande innanfor skulemiljøet, noko skremmande ho ikkje visste kva var. Det var mobbing. Ordet er som eit slag frå ei kjempestor klubbe, ei klubbe som gong på gong treffer sitt offer, med dei same frasene opp att heile tida. Ustanseleg råkar mobbeklubba sitt menneskesinn, i lange periodar som aldri ser ut til å ta slutt. Denne gongen gjekk det ut over Sandra, ho hadde blitt mobba av nokre gutar frå tredje klasse. Det starta då ho kom køyrande ut frå siste timen før matfri, ho ville ut i skulegarden og ete maten sin. Då ho kom til utgangsdøra stod 3 eller 4 gutar i vegen for henne, ho spurde om dei kunne flytte seg. Men ingen respons kom, dei berre sto der og snakka som om ingenting hadde hendt. Ho spurde dei fleire gonger om dei ville flytte seg, utan at noko hende. Dei prøvde visst å oversjå henne, og utan at ho heilt var klår over kva som hende, for det ein liten djevel i henne, ho køyrde rullestolen det ho makta i gutane. Den eine guten tok seg til leggen der fotbretta til Sandra hadde treft, han skreik til litt med det same, men tok seg fort saman. Med eit augneblikk til kameratane, som var teiknet, var mobbinga i gong. Jasså vesle insektet på fire hjul trur ho eig heile vegen, sa han ho hadde treft med rullestolen, det var tydeleg at han var leiaren. Dei andre tok stort sett berre etter det han sa og lo av henne. Tenk å ikkje kunne ga på beina sine, sa han med «tunga» og lo rådt, dei andre lo med. Eller er du for lat til det, gidd ikkje ga, det er det dummaste eg har sett, sa han, og vende seg mot dei andre som for å få det stadfesta, dei andre berre nikka seg heilt einige, torde sikkert ikkje anna. På nytt prøvde Sandra å kome forbi desse feigingane, men til ingen nytte. Då ho forstod at det ikkje gjekk å kome ut så prøvde ho å rygge attende, og heller vere inne å ete maten sin. Men den eine guten såg det og sperra vegen for ho. Kom deg vekk, skreik Sandra halvkvalt av gråt, han berre lo, mens dette gjekk føre seg så hadde leiaren klart det som er noko av det viktigaste ein kan gjere for å setje ein rullestolbrukar ut av funksjon. Han slepte ut lufta av det eine store hjulet hennar, og sakte men sikkert seig stolen til Sandra ned på den eine sida. Dette vart for mykje for henne, ho byrja å gråte. Tårene rann nedover kinna hennar, samstundes vart det mindre og mindre luft i det andre dekket hennar også. Ein tragisk symbolikk ramma inn det heile, lik begge dei store hjula hennar, var ho også nærare tom for luft og energi. Ho hadde resignert over denne overmakta ho stod ovanfor, denne fysiske overmakta som til slutt vart psykisk også. Ho prøvde å få fram eitkvart tydeleg, men dei einaste lydane ho fekk fram var gråten som storma på. Var det berre nokon som kunne hjelpe henne, ho såg seg rådvill rundt. Ingen å sjå, alle var for lenge sidan ute på skuleplassen, både lærarane som hadde vakt og elevane. Ho kjende at ho orka ikkje meir, det var som det svartna for den vesle sjuåringen. Ja, sju år var ho no, det å verte sju år det var viktig for henne, det var berre det at slikt hjelpte henne så sørgjeleg lite at ho var så stor som sju mot desse rampegutane. Ho kunne like godt ha vore sytti, ho hadde ikkje kome seg unna av den grunn. Ikkje hadde ho all verda av krefter heller, men klype kunne ho. Ho sugde tak i armen til den mest storkjefta guten med neglene og klaup til. Han sette i eit skrik og drog armen til seg med slik fart at den gråtande, men sinte Sandra for på hovudet ut av rullestolen. Ho landa som ein haug framfor utgangsdøra, på dørmatta. Denne saltoen, i ettertid kalla av tenåringen Sandra, «Sandrinen», såg ut til å skremme angriparane bort frå åstaden, med halen mellom beina skunda dei seg bort. Minutta seinare vart Sandra funnen av ein av dei vakthavande lærarane, då timen snart skulle byrje. Han sprang straks og fekk tak i ein kollega. Skamslegen og gråtande vart ho bert opp att i rullestolen, som berre hadde luft att i framhjula, for så å verte hjelpt inn på lærarverelset, der ho fekk vaska seg, slappe av litt så ho kom til hektene att. Der sat ho den neste timen. Klassestyraren ville ringe heim til foreldra, men Sandra nekta, og for at det ikkje skulle verte eit endå større sirkus enn det allereie var, så gjorde han ikkje det. Ho hadde slutta å gråte og læraren hennar fekk etterkvart tak i kva som hadde hendt. Sandra fortalde rett fram og utan stengslar kva som hadde hendt, han høyrde sjokkert etter det ho sa. Ja, dei skal få sitt, berre du fortel meg kven dei er du så skal me nok finne dei, sa han lettare raud i anletet når ho var ferdig med forteljinga. Dette var det ei jente på sju år opplevde på nytt inne på rommet sitt, mens faren stod fortvila på utsida av døra og slapp ikkje inn.

 

Slik hadde han stått nærare ein halvtime då telefonen ringde, han tok opp røyret, det var læraren til Sandra som ringde. Goddag dette er Lars Knutsen, læraren til Sandra, eg tenkte eg måtte ringe dykk å fortelje kva Sandra opplevde på skulen i dag…..eh, om ho ikkje alt har sagt det då, skunda han seg å seie. Nei, det har ho ikkje, men ho har oppført seg litt spesielt, det skal seiast. Ja det forstår seg, sa læraren, og fortalde kva som hadde hendt denne dagen. Kva i all verda er for skule du arbeidar på som kan tillate noko slikt, sa Joséˇ, litt hissig i stemma. Men han roa seg litt når Knutsen forklåra litt meir om dei ulike rutinane ved skulen, og korleis skulen vanlegvis takla slike situasjonar. Til slutt rådde han foreldra til å snakke med Sandra om hendinga, slik at dottera visste at ho kunne tru seg til dei i slike høve. Det er viktig for ungar at dei veit det, avslutta læraren og takka for seg. Etter telefonsamtalen prøvde faren seg med å banke på døra til Sandra på nytt, han slapp inn denne gongen.

 

Ein ny dag og ein ny skuledag for Sandra. Ho var ikkje så livleg og humørfull som til vanleg, det hadde sine årsaker, ingen gjorde noko stort nummer ut av det heller. Både læraren og foreldra visste at ho måtte ordne opp i situasjonen sjølv og i sitt eige tempo. Dagane gjekk og litt etterkvart kom ho til hektene att, fann rytmen, kom inn i læreprosessen på nytt. Men så vart litt av dette brote ned att, med at litt mobbing fann stad, denne gongen av mindre omfang, og av andre enn dei som fekk henne til å ramle ut av rullestolen. Det såg ut for at Sandra takla det betre no, som om den første røynsla hjelpte henne godt. Ho gjorde seg sterk og tok ikkje att med å køyre på dei som erta eller noko slikt, i staden brukte ho ordet si makt. Sjølv om ertinga var gjort av ungar som var større enn henne, så tok ho att på sin måte. På skulen skulle ho. Ho viste mange gonger kva ho var laga av, og ho prova eit stort pågangsmot og ei staheit det står respekt av. Det var fleire gonger forbipasserande i gangen på skulen kunne høyre sjuåringen i full ordkrig med tredjeklassingar og ungar endå høgare opp. Vanskeleg var det nesten å kjenne att denne litt sjenerte jenta frå første skuledag, du verden kor skinnet kan bedra. Også Lærar Knutsen vart overraska kor fort Sandra tilpassa seg og måten ho takla dei større ungane på, når nokon av dei vart litt for grove i kjeften. Det såg ut som ho likte seg meir og meir også etterkvart som skuleåret gjekk, og ein kunne sjå på henne kor ho storkoste seg kvar gong ho fekk inn eit par saftige replikkar mot åtak frå høgare hald i klassehierarkiet.

 

Det var ikkje berre i kjeften denne unge jenta hadde det, også med nevane var ho flink, ja ei skapande kraft hadde ho tydeleg i seg. Noko som kom fram til fulle i teikne- og formingsfaget, spesielt i forming tykte læraren det var mykje å hente for Sandra. Bakdelen med dette for henne var at å arbeide i leire i lengda vart for tungt, men for å kompensera og spare på kreftene, var dei små og ofte pausane det som skulle til. Dei større tinga ho hadde lyst til å lage i leire, måtte ho gje opp uansett pausar. Men slike ting såg ikkje ut til å sette nokon stoppar for skapargleda. Når Sandra hadde alt under kontroll i høve til storleiken, så kunne ho lage dei finaste små skulpturar. Ofte lagde ho små menneskeliknande former, gjerne ein person i ein rullestol som ho sjølv, eller det kunne vere fuglar og dyr som fanga interessa hennar. Likevel var det dei nærare abstrakte formene både i teikning og i leire som var dei mest spennande for henne, der var fantasien fri og skaparen Sandra utfolda seg med stor energi.

 

Om det var slik at dette var vegen for Sandra, og at ho sjølv ville det, så var Steinerskulen neste, tenkte Vår ein dag ved kveldsbordet. Foreldra sat åleine ved bordet, etter at Sandra nyleg hadde lagt seg, veslebroren var i seng for lenge sidan. Dei to ved kveldsbordet diskuterte dette ei stund og vart til slutt samde om å spørje Sandra først, før nokon avgjerd vart teken. Desse tankane om Steinerskulen, Sandra, skaparemne og mykje anna svirra rundt i hovuda deira den kvelden. Lat oss ta ein dag om gongen og ikkje ti, tenkte José før han sovna.

 

Det første skuleåret nærma seg slutten for Sandra og dei 15 andre førsteklassingane, eit skuleår som hadde vore innhaldsrikt på så mange måtar. Sandra hadde trass litt harde tider i byrjinga, kome seg bra gjennom året, tykte foreldra. Dottera deira synte seg å vere ei sterk og livlysten jente. Ho tålte etterkvart det presset ein sjuåring kan ha på ein tildels overfylt skule og i ein tøffare og tøffare skulekvardag.

 

Sommarferien nærma seg, noko som Sandra gledde seg veldig til, ja resten av familien også skulle ein tru. Så når foreldra fekk sin fellesferie var planen at dei skulle reise på ein fire vekers biltur nedover i Europa. Dei skulle starte turen med nokre dagar hjå broren til Vår i Tønsberg, etter det skulle det sette av stad nedover kontinentet, med Italia som det store målet. I dette herlege landet skulle dei verkeleg nyte livet, reise til pittoreske små mellomalderbyar, der ein måtte smake på ein lokal pastarett på tratoriaen, den lokale matstaden. Etterpå skulle dei gå i det vesle, men flotte bymuseet, med sine mellomalderske altertavler og steinskulpturar frå renessansen. Neste dag vidare til neste vakre og historiske stad, kanskje det passa seg slik at det vart Firenze. Her skulle Vår få stor inspirasjon til å lage akvarellar, og ho skulle ustanseleg gå på muséer eller i ei kyrkje, med eller utan dei andre. Sandra skulle prøve å skrangle seg fram med rullestolen sin på brulagde gater, for så plutseleg å stoppe opp med store auge framfor Baptisteriet på plassen framfor domkyrkja Santa Maria del Fiore i hjarta av byen. Mens ho sat der skulle ho sende ein tanke attende til skulen og venene sine i Noreg, men ho skulle kome til å gløyme dei like fort som ho kom på dei. Fordi det ville vere så uendeleg mykje å sjå i Italia, og ho måtte bruke heile si tid til å sjå, sjå og atter sjå. Og ho skulle verte så sliten av å sjå så mykje at ho nærmast ba om å få legge seg enkelte kveldar. Bak henne og mora , bortover ei eller annan målerisk smågate i Firenze skulle faren leiande på veslebroren kome. Plutseleg skulle veslebroren få lyst på is, og dei måtte finne ei gelatteria, der alle fire skulle nyte minst to iskuler, kanskje fleire, i kvar sitt iskjeks. Etterpå skulle dei, stappmette av vidunderleg god italiensk is, gå ut att i den solskinande gata, på veg mot noko nytt og kanskje ukjent mål.

 

Slik skulle dei ha det denne sommaren, «skulle»……Vår smakte på ordet, det høyrde så lovande ut, dette ordet. Berre ordet «skulle» heldt det det lova, tenkte ho. Ho håpa inni seg at det som ein «skulle gjere» vart verkeleg, og ikkje berre draumar, sjølv om draumar var fint det og. Vår sat for seg sjølv ute i hagen ein varm junikveld og funderte på dette, ho drøymde seg nesten heilt bort. Klokka nærma seg middnatt, det var på tide å legge seg, dei andre hadde lagt seg for lenge sidan. Månen hadde visst lagt seg også, bak ei sky. Junivarmen følgde henne fram til døra.

Del 2 – Ein reisande fant – i ungdomen finns det sælebot

Kap. 4

Å reise er som å vera mellom noko og ingenting og attende att til noko, tenkjer ho mens ho ventar på at flyplassassistansen skal kome å hjelpe ho om bord på Malaysia Airlines sin Boeing 747 frå Amsterdam til Kuala Lumpur. Å reise er som…ho slår frasene frå seg. No kjem dei, desse ofte hyggelege, men litt oppkava flyplassfolka som har sitt arbeid i å eskortera folk med ulike former for flyttetrong på og av flya. Kanskje desse personane som treng denne hjelpa er litt vanskelege å ha med å gjere av og til også. Ho tenkjer ikkje først og fremst på seg sjølv merkar ho, men på alle dei andre typisk nok. Seg sjølv ser ho på som ei stort sett ganske omgjengeleg jente. Kva andre meiner om det veit ho ikkje sikkert, har i grunnen ikkje spurt noko særleg etter det. Innerst inne veit ho likevel at det kan skorte på kor langt denne innsikta går, i alle fall i høve der ho er klår over at ho kan ga litt langt i arroganse og sarkasme med sine hjelparar eller andre.

 

Tankerekka vert ikkje avslutta, no skal ho løftast frå sin eigen rullestol til bærestolen som skal smyge seg mellom stolradene i flyet til plassen hennar. Ho ber hjelparen sin ta rundt seg frå baksida og ein av assistentfolka om å ta under knea. Så tel dei ein, to, tre, og prøver å få ho i nokolunde ordna tilhøve over i bærestolen. Klok av skade veit ho nemleg at det er langt frå alltid at desse flyplassfolka har den rette teknikken inne til å løfte. Det er mange gonger ho har kjent seg mindre bra løfta enn ein sekk med ris. Ein sekk med slikt som ris vert stort sett boren i god balanse og bra teknikk, men ikkje ho føler ho. Ein gong var ho om å hamne nede på golvet i mellom setene inne i flyet då nokre indonesiske flyplassfolk løfta ho. Dei hadde no ikkje snøring i det heile teke, det var heilt sikkert. Ein annan gong fekk ho halvvegs forstua ankelen då foten sat fast mellom setet og ryggen på stolen framfor. Mange slike døme kunne kome på løypande band om det var det. Torturstolen som ho kalla han, vart no ført bakover i flyet. Plass nummer 20 nærma seg og no fekk begge flyplassassistentane lov å løfte ho, og dei kunne sine saker bra og etter nøyaktig instruks frå ho kor dei skulle gripe ho an, for å seie det slik, så hamna han i flysetet i heil fatning. Reisa kunne byrje. Ho lente seg attende, lukka augene og let seg sveva inn i ein slags uformeleg døs og vakna ikkje før dei første peanøttene kom med drikke til.

 

Sandra er no i slutten av tjueåra og hadde allereie reist ein del. Den første gongen ho skulle på langtur var ho lita. Mora hadde fortalt henne om Italia og draumen hennar. Om kor fint den vesle familien på fire skulle få det der, kva dei ville få sjå, at veslebroren kom til å kose seg kjempemykje, osv. Men slik vart det ikkje, det vart med draumen den gongen. Sandra vart brått sjuk og kom på sjukehus, der var ho såpass lenge at noko tur vart det ikkje den sommaren. Ho var svært lei seg, hugsa ho, og veslebroren grein og grein. Nei, det vart ein trasig sommar. Heldigvis vart det ein tur på dei neste sommar, den gjekk til Danmark og Sverige, men det hugsa ho ikkje så mykje av.

 

Brått kom det i hugen hennar eit minne om ei anna reise for ei stund sidan, kanskje var det det fem år sidan, kanskje mindre. Ho var ei tøff jente og sjølv om mora og faren var skeptiske, reiste ho på si første lange reise som nittenåring. Endestoppet for denne turen var til slutt Indonesia som så mange andre gonger. No tenkte ho på det som hendte med humor, men ikkje då. Sandra skulle reise frå heimlandet Noreg via Stockholm til Moskva, for så å hamne på Soekarno-Hatta flyplassen utanfor Jakarta. Så langt så godt. Det var berre det at flyet som skulle frakte passasjerane frå Stockholm til Moskva var forseinka og dermed ville dei verte forseinka og misse flyet frå Moskva til Asia. Slik vart det og. Det vart eit fælande styr på flyplassen med mange sinte folk. Dei kjefta og kravde, maste og spurde. Men det einaste dei stakkars flyplassfolka kunde gjere var å prøve å fortelje at dei gjorde så godt dei kunne med å få passasjerar plassert på neste fly. Det hjelpte lite, folk slo seg ikkje til ro med slike svar. For Sandra verka det som stemninga var slik at om ein hadde vore på ein annan planet og trudde at kom ein ikkje på absolutt neste romskip, så ville det tyde at ein vart værande på denne fordømte planeten til evig tid. Snakk om lagnad tenkte ho. Ja, om ein vart værande i Moskva til evig tid. Ikkje det at ho hadde noko i mot byen, som ho hadde vitja for noko tid attende. Men det var denne kjensla av å strande på ein stad og ikkje kome vidare. Det å erkjenne ein ikkje kom av flekken og det for alltid. For ein uhorveleg tanke. Ho forstod likevel ikkje desse oppkava og frustrerte med-passasjerane sine heilt. Tenk å bruke så mykje energi på noko dei kunne ha litt meir tolmod med. Ikkje for det, ho var litt stressa ho og. Prøvde etter beste evne å kome i kontakt med damene bak den høge skranken som meir eller mindre dreiv eit maratonlaup att og fram mellom nye informasjonar og halvgalne passasjerar.

 

Sandra fekk til slutt greie på at eit fly det var mogleg å kome med ikkje gjekk før neste kveld. Akkurat ja, tenkte ho, kva gjer eg no? Ho fekk fort svar på det. Ho og ein del andre av hylekoret skulle fraktast til eit flyplasshotell i nærleiken. Etter endå meir venting kom bussen dei skulle køyrast med. Ho fekk hjelp av nokre russarar og nokre blikk frå passasjerar som ikkje hjelpte ho. Bortsett frå ein som ho vart litt kjend med, var ho heilt åleine. Det heldt ho fram med å vera når dei kom til hotellet. Sandra såg at ho var saman med mange menneske, men det var som å vera i ein ørken. Berre sand. Endå all sand inneheld individuelle sandkorn, er det ofte berre sanden ein ser. Nett då, på dette slitne hotellet, kjende Sandra seg som eit sandkorn ingen såg. Til slutt var det likevel nokon russararar som snakka til ho. Dei spurde ho på eit språk ho slett ikkje forstod. Ho vart heilt ør. Kva i all verda skulle ho tolke dette som? Ho tenkte seg om. Det var kanskje eit rom til ho dei tala om? «Da, da» prøvde ho seg og teikna ein firkant med ei dør i med hendene i lufta. «Yes», sa russaren og byrja å trille Sandra mot noko som minte om ein heis. Fantastisk nok så gjekk heisen og, litt skranglete rett nok, men han stogga ikkje mellom etasjane. Rommet var ingenting anna enn ei seng, noko som likna på eit nattbord og ein flekkete spegel. No var den store prøven komen og som ho no tenkte attende på med den største moro. Korleis i den blåe himmel skulle ho klare å forklåre russaren som var med ho at ho måtte ha hjelp til å kome i senga. Sandra håpte no i det lengste at ho skulle få sove litt, ho var stup trøytt. Etter mykje framlengs og baklengs på nokre få engelske ord russaren kunne og endå færre russiske ho kunne, hende det utrulege. Sandra fekk han til å ta eit nokolunde viteleg grep omkring ho og strevde Sandra opp i senga så det knaka i samanføyingane hjå begge. No hadde ho kome til liggande stilling, men det var ein ting til. Ein vesentleg ting! Som alle andre skapningar på denne kloden som hadde liknande system for å kvitte seg med avfallstoffa, måtte Sandra det same. Ho var nøydd å bruke pissekaret, og det no! Sjølv om ho eller kanskje han og, kjende på det at ho var jente, så måtte ho ha hjelp, Basta! Utfordringa var vel så stor til å få russaren til å fatte korleis dette skulle gå føre seg som det var å kome i seng. Men under for under, jammen fekk dei ikkje til dette og.

 

Dagen etter var Sandra så pass utkvild at frukosten ho fekk gjekk optimistisk ned. Ikkje minst med tanke på at seinare på dagen skulle ho endeleg kome seg av garde til dit som var poenget. Til Java, til sine vener, til tropenatta og alle dei lydane som der høyrde til. No var Sandra på veg attende til sama mål, berre med ein liten sving innom Australia først. Ho tenkte attende på dette sirkuset i Moskva med det tilhøyrande språklege teateret med ho og russarane på hotellet i hovudrollane. Ho tok seg i å smile, men det var i sanning ein spesiell og komisk hending, i alle fall i ettertidas ljos.

 

«Reiser ein med fly reiser ein eigentleg i strid med naturlovene. Det skulle ikkje ha gått an, jorda sitt gravitasjonsfelt tilseier at ein farkost som av eigenrådigheit prøver å frigjere seg frå kloden sitt famntak, måtte rekne med å verte dregen attende dit han kom frå med autoritativ kraft av jorda sjølv. Hald deg på plass og vær klår over kvar du høyrer heime, ikkje prøv deg på noko! Er det meldinga frå Gaia, eller tillét ho oss sjølvgode menneske å gjere nokre krumspring i fritt fall. Det ser slik ut. Med den teknologien me har komen til så kan me klare oss bra over bakken og endå lenger enn det også. Eit stykke ut i «outher space» har me kome, men av og til gjev Moder Jord melding om at me har gått for langt i hovmodet vårt. Då ramlar det gjerne ned eit fly eller ei romferje går i knas. Dette for å setje oss litt på plass, slik at me kan områ oss og kanskje få perspektiv på ting, at me har vår målestokk og våre grenser. Ja, for ei stund er det vel slik, men så er det like fort gløymt att, og me turar fram som før, blinde på nytt.»

 

Ho tenkte felt på dette mens flymaten gjekk ned på høgkant. Det var den same smaken på maten ho hadde kjent alle dei gongene flyet hadde bore ho i sin mage. Ei blanding av vellukka flyidustrimat og omtrent ikkje etande, i rette ord, industrimat. Dette var av det betre, kunne truleg ha laga det betre sjølv meinte ho, men etande var lasagnaen i alle høve. Avslutta gildet med ei slags sjokoladekake som smakte jord med sky-kaffi til. Kapitalismen, kvifor i helvete kom ho det fæle omgrepet i hug no, tenkte ho. Var det hennar dårlege samvit med å reise med fly som slo inn. Ho visste ikkje.

 

Gravitasjonskreftene, tyngdekrafta, der var det. Analogien med det å fly stod brått klart for ho. «Det å gje seg i kast med desse kreftene var utfordringa ein måtte ta for å kunne fly eller skyte opp ei romferje. Gravitasjonen i kapitalismen var det ein måtte kjempe mot som revolusjonær. Det kapitalistiske system var ei naturlov meinte kapitalistane, noko ein måtte forstå og halde seg til, slik var det berre. Menneska var skapt som konkurrentar meinte dei. Dette manipulerande tankegodset var gravitasjonssenteret me skulle ga rundt som velvillige og stupide konsumentar. Om me ikkje gjorde det visste me ikkje vårt eige beste. Men, lukkelegvis er ikkje alle med på dette fordummande sjølvbedraget», tenkte ho. «Nei, det var nokon som ville utfordre det. Som revolusjonær var det viktig å kjenne det ein ville endre. For å sleppe unna desse kreftene må ein ha ting som kan utfordre, bryte det ned og kome med klåre alternativ. Verkemidla ligg der, det er berre å ta dei i bruk. Ein måtte få så stor oppslutnad at ein fekk ein mot-gravitasjon som kunne dra menneska vekk frå kapitalismen sin tyngdekraft og opp i eit fritt luftlag, der det gamle systemet vart brote ned, for så å kome seg i bane att rundt eit nytt gravitasjonsfelt, sosialismen og til slutt kommunismen.»

 

Mens flyet kom inn i turbulens og passasjerane fekk oppmoding om å halde seg i seta med sikkerheitsbeltet på, funderte ho vidare på dette. Det var klårt det var mykje som skulle til for å lukkast, men det måtte kome ei endring før eller seinare, det var ho sikker på. Ho seig inn i ei døs, for så å brått vakne til av at det skaka kraftig i flyet. Det var eit turbulent område dei var inne i, forstod ho, men gjekk trygt inn i halvsøvnen att, viss på at ein kom seg ut av dette og inn i rolegare luftlag. Kva skulle til for at sosialismen skulle fungera? Ho drøymde att «systemet måtte funderast på behov ikkje profitt, og at fordeling av godar var kunn mogleg om det arbeidande mennesket tok kontroll over alle midlar, inkludert finanssystemet og økonomi. Og var det noko kapitalistane håpte folket ikkje hadde, så var det eigne meiningar, berre motsette meiningar», i følje eit ordtak ho hadde høyrt. «Då gjaldt det å bryte ned dette komplekset, med at folk berre skulle ha motstridande meiningar slik at dei vart verande i kaoset og aldri vart samla.» Eit eller anna utydeleg i sprakande høgtalarar på malaysisk gjorde at ho vakna frå sin herlege, men førebels utopiske draum.

 

Det nærma seg landing, i Australia, dette enorme kontinent, som eigentleg er eit land. Tenk det, eitt land, invadert ei gong av kvite erobringslystne britar med galne fangar på slep, der urfolket budde, og hadde gjort det i minst 40 000 år. Kva i helvete hadde desse kvitingane der å gjere, langt vekk frå si elskande britiske trone, tenkte ho mens landingshjula gav frå seg røyk og jumbojetten prøvde å feste grepet om Moder Jord, nok ei gong. Han klarte det. Akkurat som desse britiske settlarane hadde gjort det for mindre enn 300 år sidan. Men for ein kostnad det hadde skapt, for urfolka. Noko det har gjort heilt fram til i dag, med dei nærast utslettande konsekvensane det har ført med seg. Kulturen er trakassert, folket er marginalisert og alkoholisert. Det aboriginarane har vorte nytta til som i mange andre liknande høve rundt omkring i verda, er som pynt og underhaldning, spesielt under store meisterskap, men også i turistbrosjyrer som skal lokke oss hit, tenkte karen som for fyrste gong landa på dette urgamle kontinent. To australienarar, ei kvinne og ein mann, frå flyplassen Tullamarine utanfor Melbourne kom med bærestolen for å hente ho. Då var det å prøve seg litt på engelsk. Ho kjende ho vaks litt når ho fekk det til og att på til klarte å sei nokre artigheiter som fekk dei til å le. Vel nede ved samlebandet var det å håpe at den vesle elektriske rullestolen hennar var like heil som ho sjølv. Det var alltid litt vel spanande i kva for tilstand stolen var i. Om han var desintegrert i to, tre eller fleire deler, kobla i, kobla ut eller kven veit. Endeleg der kom stolen heil som han skulle, og ho lot seg roleg løfte over frå flyplassrullestolen til sin eigen av norske og australske hender. No først var ho formelt på bakken med sine eigne bein og kunne sjølv vera kommandør. Kva som kom under hennar hjul denne gongen ville berre tida vise. Noko endeleg forløysande i hennar jakt på det sosialistiske menneske kom vel ikkje no heller, men leite etter det, ja, det kunne ho.

 

Å finne noko av ein slik art som eit sosialistisk innstilt menneske på ein plass for ryggsekkreisande kunne vel hende, men ho tvilte vel på det. Men plassen var grei nok den og billig. Så fekk ein heller tåle at det var ein del omtrent fjortisaktige tjueåringar som var på reise anten for første gong åleine med vener eller åleine utan vener, eller begge deler. Men ein visste ikkje kven som vart nye vener og ikkje vart det, etter litt for mange pils dei første kveldane. Sjølvsagt var det mange som hadde reist før slik som ho og dermed hadde litt meir røynsle å bygge tilværet på. Kvifor vera slik kjepphøg, tenkte ho. Ho kunne vel absolutt drite seg ut, det var ikkje det.

 

Nomads Backpackers (for eit namn!) i A’Beckett Street litt nord for Melbourne sentrum, låg i ei nokolunde roleg gate. Litt bråkete om morgonen når ho helst ville sove, men kva måtte ho venta i ein storby? Når ho kom første kvelden var nesten symptomatisk nok den eine heisen som var ein såkalla nivåheis, øydelagt. Dette var heisen som skulle ta ein frå gateplanet og opp til resepsjonen. Dette orsaka dei seg fælt for, og sympatisk var no det synes han, men nytt for ho var det slett ikkje. Det var ikkje tal på alle dei gongene ho måtte gje tapt for heismonsteret. Eit monster som sugde all kraft ut av heisar så dei ikkje virka på lenge. Ho hadde overtydd seg sjølv om at slike heismonster fantes. Men det var håp i oppspilt snøre, det var råd å ga rundt kvartalet og inn bakvegen. Der var det berre eit trinn å forsera og i sjølve bygget var det heis. Ganske trøytt etter om lag eit døger i farta med fly, seig dei to reisekompisane etterkvart ned i dyna i eit herbergerom med mange andre trøytte ryggsekkfolk på andre sida av kloden.

Kap. 5

Nærare sørpolen hadde ho aldri vore før, men temperaturen gav ikkje noko indikasjon på det, snarare tvert om. Fin var gradestokken absolutt til kveld å vera. Litt rart var det då synes ho, at om nokre dagar var det nyårsaftan og ikkje ei snøfille var å sjå.

Å vera på reis er ein spesiell ting, ein ser mykje, for seg fortalt mykje, opplever mykje rart både om seg sjølv og andre, forstår av og til lite, kjenner seg litt forskrudd, men klarar som oftast å halde maska. Nokon gonger er det bra å berre kunne dekke seg bak maska, om det gjekk litt på høgkant med heile tida å måtte vera hundre prosent seg sjølv. Av og til var det greitt å iføre seg maske, men regelen måtte vera at ein var så naturleg som mogleg, kva no det kunne tyde. Etter å ha vore i mange netter og dagar i denne store, men ikkje altfor store, venlege byen Melbourne, saman med alle desse ryggsekkfolka, bar turen vidare med fly til Java.

 

På Java er det også masker, men litt på ein annan måte. Masker er her forbunde med teater på ulik vis. Først er det wayang kulit (skuggeteater), så er det wayang golek (dukketeater) og til slutt er det wayang orang (mennesketeater). Dette er eldgamle kulturtradisjonar som finns på mange øyar, ikkje berre på Java. På Java og Bali vert dei meir enn 2500 år gamle eposa Mahabarata og Ramayana brukt, men ofte spedd i med samtidig politisk kritikk og samfunn gjennom ei førestilling. Slik kan gamle opphavsepos vera bakteppe for samtidas satire og dermed vera ein analogi til kvarandre. Dette var maskebruk ho likte betre enn å dekke seg bak seg sjølv når ein ikkje torde anna. Dette var supre førestillingar meinte ho og sjølv om ho ikkje forstod halvparten av det dei sa, så hadde ho såpass bahasa Indonesia inne at også i slike framstillingar der det gjekk vel fort i svingane, kunne ho få med seg litt av innhaldet. Ikkje berre var det atmosfæren rundt forteljingane som var innhaldsrike, men draktene, maskene, dei fint utforma dokkene og folk som mora seg og av og til lo godt når gode poeng eller ei skrøne kom. Ho storkoste seg på desse førestillingane, og både teikna og tok bilete. Det var noko med dette ho ikkje fekk nokon andre stader, kva det heilt var, var ikkje godt å seie, men at det låg eitkvart meir subtilt der enn berre ord, var sikkert. No skulle ho passe seg for å overtyde desse tinga, men det kunstnarlege aspektet var kanskje det viktigaste. Utforming, stil, det underliggande i rørsler, mimikk, eit konsept som i si heilheit kunne verte stor kunst. Dette i lag med sjølve forteljinga gjorde det universelt, men eit slikt omgrep var så stort eller ikkje-seiande at ho forstod det ikkje. Same pokker kunne det vera, det var ikkje mest difor ho såg på wayang, for å verte så veldig universell av seg. Det var for å ha ei god stund i lag med andre, punktum. Alt dette til side.

 

Ho var komen attende til sitt elskande Java, nærare meint Jogjakarta, sentrale Java. Her hadde ho vore 10 gonger før. Budd i lag med indonesarar, reist med indonesarar, ånda og levd i lag med indonesarar. I alle fall kjende ho det slik og det var sterkt å vera attende. Å kome seg ut av flyet var like moro kvar gong. Det var alltid eit eller anna som vart litt sirkus. Anten med dårleg kunnskap i løfting eller dårlege bærestolar eller begge deler. Denne gongen kom dei med ein gamal vanleg manuell rullestol, som dei pressa mellom stolrekkene i flyet. Opp i stolen kom ho litt sånn på halv tolv, det var greitt, men det var berre det at når dei kom til eit smalare punkt lenger mot utgangen så ville ikkje stolen ga mellom stolane, same kor mykje dei lirka og pressa. Nokon måtte då halde ho opp i lause lufta mens nokon slo stolen såpass saman at ho passerte for så å sette ho ned i stolen att. Til tross for desse småstrabasane var det mykje humor og lått. Ho kom med nokre kommentarar på indonesisk, dei lo og kjemien var god. Ned flytrappa baklengs bar det i denne litt antikke rullestolen og til alt hell var hennar eigen stol komen ut av bagasjerommet og stod framfor flytrappa og venta. Slikt hendte ikkje lenger i Europa, tenkte ho, der fekk ho stolen sin aldri ved utgangen lenger. Der var arbeidsmiljøforskriftene strenge. Arbeidarane kan ikkje løfte meir enn 25 kilo kvar, difor kan ikkje til dømes to personar bære ein liten elektrisk rullestol opp baktrappa til flyutgangen. Men det tenkte ho ikkje på no. No var det berre herleg å ikkje fryse kvar gong ein kom ut av eit fly eller andre framkomstmiddel heime. Lufta pakka ho inn i ein varm og venleg bris. Tropane helsa ho velkomen.

 

Etter å ha summa seg litt etter å fenge tak i dei to veskene ho og assistenten hadde med seg, var det ein ting ho måtte gjere. Det var å få seg den første nelliksigaretten eller kretek som indonesarane kallar det. Bort i første og beste sjappe utanfor inngangen og fekk seg den første pakke med Gudang Garam, merket ho likte best. Dette gjorde ho kvar gong ho kom attende til Indonesia. Det var eit slags ritual ho måtte gjennom. Når ho kjente nelliksmaken i munnen var ho verkeleg kom heim, heim til sitt elskande Jogja(karta).

 

Å vera attende i Jogja var ei god kjensle, kjenne luktene, både dei gode og dei dårlege. Lydane som er overalt, til alle tider, seint og tidleg. Bønneropa, som byrjar i firetida om morgonen, skuleungane som byrjar skuledagen i sekstida, trafikken. Kort sakt all slags lydar, i ein einaste stor tropisk symfoni. Dette likte ho, alle desse sansane trengde seg inn og gjorde ho varm, varm av glede og undring. Ein undring og beundring ho hadde for ein annan kultur, som på så mange måtar var ulik den ho kom frå.

 

Etter kvart møtte ho sine gamle vener og kjende att. Dei var om lag akkurat som sist gong, tykte ho. Alt var eigentleg som då ho forlét Java for seks år sidan. No var ho attende for ellevte gong, tenkje seg til, elleve gonger hadde ho reist til og budd ulike stader i Indonesia, mest i «hennar» Jogja. Kva ho hadde gjort alle desse gongene, det var eit godt spørsmål. Ho kunne ramse opp mange ting, men det viktigaste var nok kunsten, målinga. Ho hadde alltid teiknesaker med og dei fleste gongene hadde ho brukt penslar og måla mange lerret. Tre gonger hadde det vorte utstilling av det også. Den siste vart halden i det ein kan kalle noko av Jogja sitt turistområde, i alle fall når det gjaldt overnattingsstader og restaurantar. Det var ein utestad som ikkje finns lenger, ho hadde gått inn til regjeringa som ein seier, namnet var Parkir Space. Ein utestad som samla mange kunstnarar og drikkelyste folk. Ein stad der mange av byen sine alternative sjeler samlast. Fleire store lerret vart laga og ein del mindre ho hadde teke med frå landet sitt. Bra saker hugsa ho, med ei dundrande stilig opning med folk opprinneleg frå Kalimantan som studerte i Jogja. Full pakke med folkekultur, dansing i drakter og instrument frå Dayakkulturen. Masse folk og god stemning, men selde ho noko kunst, ikkje i det heile. Slik var det berre, ingen kjøpesterke folk kom innom, i alle fall kjøpte ingen noko. Ho hugsa med litt vemod attende på dette.

 

Sandra slo det frå seg, tenkte på noko anna. Noko nesten absurd, ei historie som var ganske så surrealistisk, ei oppleving ho aldri kunne finne på å drøyme om ei gong. Ein seanse ho tenkte mykje på lenge etter hendinga.

Ein kveld kom to politifolk til det huset ho leigde eit rom i lag med sin indonesiske ven og hjelpar. Den eine kjende ho frå før, denne politimannen var ein ven av huset. Dei hadde med seg ei kvinne, dei hadde teke med frå litt styr og utryggheit på kveldstid i nærleiken av jernbanestasjonen i Jogja. Dei gjorde det for å verne ho frå ein litt pågåande ungdomsgjeng, som typisk nok klådde på henne. Dei ville att dei som budde i huset skulle ta vare på ho til politifolka hadde teke seg av denne gjengen som ramla på der ved stasjonen. Så langt høyrest det ut som ei historie der politiet gjer arbeidet sitt og grip inn for å redde nokon ut av ei knipe. Det var berre det at ho verka spik spenna gal. Fyrste inntrykket var at ho hadde teke eitkvart dop som gjorde ho heilt forvirra, med usamanhengande setningar og ord i eit fælande tempo. Det var som eit tog på vill fart utan bremser på veg, ikkje i ein retning, eit spor, men i alle retningar, utan ein einaste stasjon i sikte. Ikkje ein einaste stasjon eller stopp det gjekk an å forstå namnet på i alle fall. Eller, hennar utruleg mange tankar i eit systemlaust univers var som utan botn eller ende. Det neste som fall ein inn var at ho var sjuk på eit eller anna vis, eller kanskje eit sjokk hadde tippa ho over i dette tankekaoset. Kanskje hadde ho tilbøyelegheiter til schisofreni som av denne hendinga kva det no var, hadde skrudd på brytaren. Brytaren som sette gong dette fælande tempoet for denne stakkars kvinna. Og ho var vakker, særs vakker, kunne vera tjuetre-tjuefire år. Kvar kom ho frå og kva var namnet hennar. Det var umogeleg å få tak i desse usamanhengande brokkane av setningar som kom i ein endelaus straum av ord. Ho for rundt i huset i eit valdsamt tempo. Korleis skulle dei på nokon som helst vis kunne hjelpe ho. Gode råd var veldig dyre, spesielt i eit land som Indonesia. Der er ikkje det sosiale systemet offentleg, og slik sett ikkje mogeleg å få gratis hjelp i ein situasjon som denne kvinna var i. Skulle ho få hjelp må dette betalast for og kven har fleire millionar rupiah for ein dag eller tre på ein institusjon eller sjukehus. Og det berre i byrjinga av eit eventuelt lengre opphald. Veldig urettferdig og umenneskeleg tenkte Sandra mens ho funderte på kva i all verda som var løysinga for henne. Ho levde seg heilt inn hennar forvirra verd. Tykte så synd i henne, denne flotte unge kvinna, at tårene kom. Ho vart emosjonelt trekt til henne, synes ho var flott, ung og hadde livet framfor seg, men kva for eit liv kunne det verte om ho ikkje kom seg ut av denne ulykkelege transen. Sandra trudde og håpte at ho ville kome attende til eit systematisk liv der tankane ville kome i eit vanleg tempo og vera henne til nytte og ikkje som no, i eit usamanhengande kaos.

 

Alle vart slitne etter ei tid med dette tempoet, men alle følte etterkvart med henne og ville så gjerne hjelpe. Likevel kjende dei seg makteslause, hadde veldig få alternativ å koma med. Ho sjølv hadde det tilsynelatande bra, ho likte seg og hadde heilt kommandoen om ein kan seie det slik. Ho bar tydeleg på ein draum ho hadde hatt lenge. Heile tida snakka ho om modell, artistar eller noko liknande og det viste seg att ho var veldig god til å synge, absolutt god stemme, men klarte aldri å halde på lenge av gonga. Heile tida var det ting frå alle dei informasjonane sine ho hadde hovudet fullt av, som måtte ut. Ho fekk aldri avslutta ei handling før ei ny greip inn og forstyrra. Slik heldt ho på. Ho verka veldig intelligent, det var tydeleg. Ho kunne engelsk, heilt sikkert teke ei utdanning av noko slag. Ho virka kort sagt kunnskapsrik. Veldig trist då, tenkte Sandra, at ho ikkje hadde styr på all kunnskapen og ikkje klarte å ta mappene ut av arkivet etter tur. I alle fall ikkje for augeblikket i den tilstanden ho var i. Ho fekk det plutseleg for seg at kameraet går og at ho var modellen som hadde regien. Dermed bar det i gong med ein fotoseanse av ei anna verd. Mobilen til venen til Sandra fekk køyre seg. Det vart han som vart fotografen og måtte ta foto i alle trulege og utrulege posisjonar. Stadig vekk var det «kameraet går, ein to tre, aksjon». Ho for rundt og han etter og tok bilete. Kor mange foto som denne mobilen måtte lagre denne kvelden er uvisst, men fleire hundre er truleg. Ho tok bilete og av alle, men først og fremst av seg sjølv. Det var ei forstilling verdt den beste sendetid i beste teaterregi. Seinare på kvelden vart tempoet litt lågare og ho snakka innimellom meir normalt. Då kom det endeleg fram meir informasjon om kva som kunne vera årsaken til denne merkelege situasjonen ho var komen i. Det kunne vera eit sjokkerande tap av ein kjæraste som var grunnen til at brytaren vart skrudd på.

Det viste seg at det også var tilfellet. Truleg for berre nokre dagar sidan hadde ho mist kjærasten sin. Han hadde døydd. Kanskje av alkohol. Han hadde budd i Jl. Prawirotaman saman med kameratar og drukke heile tida ifølge sjåføren til eigaren av huset, som hadde kjent denne karen. Faktisk var det ein fransk og hadde då vorte kjærast med denne jenta. Ei merkeleg historie tenkte Sandra mens ho prøvde å sette bitane saman til ei nokolunde fornuftig historie, men det var ikkje lett. Altfor mange lause trådar til at det vart heilt fornuftig, meinte ho.

 

Etter å ha fare rundt i huset og ståka på heile kvelden og natta, inkludert reine bombinga av rommet til sjåføren. Ho lånte rommet hans i den hensikt å sove, men det vart ikkje noko av. I staden endevende ho nesten alle sakene hans og tok til slutt på seg han sine kle og var klar om morgonen til å gå og studera. Ja vel, ja, klar til å studera, ho, i den tilstanden ho var i! Etter å han kjempa ei stund med henne, fekk sjåføren endeleg av henne mykje av kleda og fekk på hennar eigne, tok ho så i bilen til politistasjonen som avtalt. Seinare vart ho køyrt til Akademi Sosial, ein offentleg institusjon som kan huse og hjelpe folk med psykiske problem. Der vil ho vera kanskje ei veke for så å verte send til eit psykiatrisk sjukehus i byen Magelang. Sandra håpte ho ville verte bra att fort, men visste ikkje om det gjekk an. Kanskje fekk ho medikament resten av livet for å halde seg på matta. For eit liv det måtte vera, tenkte ho, og rørte litt uroleg på seg. Ho kjende verkeleg med denne jenta som så brått ramla inn i livet hennar for så å verte verande der, mogeleg for resten av livet. Ei slik hending kunne brenne seg inn i minnet til kven som helst, ville ho tru. Noko var meir spesielt enn andre ting. Denne jenta og det ho utstrålte var dette heilt spesielle som mangla ord. I alle fall fornuftige ord som var realistiske. Men kva gjorde no forresten det. Ingen verdens ting! Hennar historie var ei surrealistisk ferd med mange rare metaforar som det ikkje gjekk an å over sette. Det var berre seg sjølv. Eit underleg «sjølv» som var eit eige univers. Eit univers utan start, utan ende, utan måtehald, men med styrke. Lenge etter denne opplevinga tenkte Sandra på det. Sjølv om ho var oppteken med sine vener, kunstnarvener og måling, tenkte ho titt og ofte på denne jenta.

 

Kvardagen er også i Jogja og ho var oppteken med mange ting, kvardagslege ting, men aldri kunne ho gløyme dette, ikkje om ho prøvde ei gong. Likevel hendte mykje og artige stunder hadde ho saman med sine kjenningar. Ei gong reiste ein gjeng på tur med ein leigd bil som ein ven leigde ut billig. Dette var vener som hadde reist på tur før sist ho budde i Jogja. Den gongen reiste dei til kysten for å prøve fisket, utan altfor mange fiskar med seg heim att, kunne ho hugse. Denne gongen ville dei prøve på det same, kanskje til same stad…eller til noko anna…dei visste ikkje heilt…

 

Før denne turen måtte Sandra reise ut av Indonesia for å fornye visumet sitt. Dei to månadane ho hadde var i ferd med å gå ut. Den næraste hamna var Singapore. Dei var fleire som måtte fornye visumet, ein kar frå Nederland, og dei reiste med to indonesarar. Assistenten og venen til Sandra og kjærasten til nederlendaren. Grytidleg om morgonen bar det til flyplassen utanfor Jogja, Arisucipto. Litt spesielle tilhøve det med hjelp på flyplassen syntes ho, om lag ingen kan det å løfte folk og ikkje finns det nokon smal bærestol som går inn i flyet. Berre ein gamal antikk rullestol som dei bærer folk opp den bratte trappa. Ofte vert ein boren opp baklengs, noko som får ein til å kjenne seg som ein baklengs inn i fuglekassa-type.

 

Etter at Sandra kom attende til Jogja oppdaga ho noko skremmande. Nokon hadde trekt fleire gonger frå kontoen hennar utan at hao visste om det. Kven i all verda kunne vera så frekke at dei kunne gjere slikt tenkte ho. Ho byrja å tenkje fælt på dette, tankane spann og spann, dei ville ikkje stoppe. Det var berre to som hadde hjelpt ho med koden, men kunne hennar vener gjere dette mot ho? Nei, ho fekk seg ikkje til å tru det, ikkje i det heile teke. Einkvan måtte på ein eller annan måte ha sett når ho tasta inn koden eller rettare sagt når venene hennar hjelpte ho med det. Slik er det å væra avhengig av andre, tenkte ho og såg seg ganske bedrøva rundt. Men kva hjelpte det no å grine, hendt var hendt, pengane kom ikkje attende. Det var sikkert. Det var berre å rette ryggen eller rette hjula i riktig retning, som ho bruka seie det. Nye utfordringar kom i morgon, det var ingen vits å gråte over gårsdagen.

Etter ei tid fekk ho sine verste kjensler stadfesta. Meir pengetull var i vente. Sandra hadde hjelpt venene sine med å kjøpe bærbare pc’ar. Til det måtte ho ta ut ein del millionar i indonesiske rupiah. Sandra hadde teke ut pengane ho trengte i ein minibank i nærleiken av huset. Det var som vanleg det, men neste dag var bandittane ute på nytt. Det oppdaga ho først ein del dagar seinare då ho sjekka nettbanken sin. Dei , kven det no måtte vera, hadde tømt kontoen hennar! Ho fekk seg eit nytt sjokk, men kom seg fort av det. Ho vart berre forbanna! Ho kontakta banken sin og fekk sperra kortet. Sjølve summen som forsvann var ikkje så fælande stor, men det var den kjensla av å verte lurt eller det som verre kjentest, å verte frå stele noko. Ho håpte banken kunne hjelpe ho med å få pengane attende frå Visa. Det vart i alle fall ein svær diskusjon mellom venene om korleis dette kunne gå føre seg. Ein kom vel fram til at dette var svindel og at det kunne vera organiserte bak. Skitt og, sa Sandra, så var det stort sett over for hennar sitt vedkomande, i alle fall inntil vidare.

 

Ho fekk snart andre ting å tenkje på. Ho, kameraten hennar og sonen planla å ta ein tur til Kalimantan eller Borneo som det og heiter. Ei av dei største øyene i verda. Faktisk den tredje største om ein utelet Australia. Kalimantan er den indonesiske delen av øya. Dei skulle reise til Sampit, i provinsen Sentral-Kalimantan, der kameraten hennar er frå. Alle gongene tidlegare hadde dei reist med båt frå Java, men denne gongen ville dei ta fly, men ei direkte rute var sjølvsagt avskaffa for mange år sidan, så dei måtte reise med bil til flyplassen i Surabaya frå Jogja. Alt klart til reis, eit avslutningsmåltid med vener, og dei var av garde. Turen starta normalt om ein kan kalle det slik, men det skulle snart verte ein annan skål, eller ein annan rull. For det skulle vise seg at sjåføren var litt av ein tullefant i trafikken. Ikkje det at han ikkje kunne køyre, men det var det med farten og sjansane. Så snart det var ei mogelegheit så smatt han forbi ein lastebil eller tre. Og rett før ein var om lag sikker på at ein ville krasje kontant med ein møtande bil så vrengte han bilen inn i venstre køyrefelt att. Sandra sat i midten i den vesle turbilen mellom kameraten og sonen, for å vera litt sikker i høve til venstre eller høgre flanke, med tanke på svingar og slikt. Men ikkje eit minutt sov ho under den 8-9 timar lange turen, ho sat eller av og til hang med hjarta langt utanpå kroppen. Ja, faktisk så langt utanfor att ho ikkje kjende det slå til tider. Framme på flyplassen, med mørbanka kropp og hjarta framleis ikkje på plass, takka Sandra faktisk for turen, men lova seg sjølv aldri å køyre med denne galne karen meir, aller helst ikkje med slik «travel» i det heile. Det var ikkje første gongen ho hadde reist med slike farkostar i vill fart på indonesiske vegar, så ho visste godt korleis indonesarane ter seg på vegane. Men det fekk då vera grenser! Det var no pokker meg ei grense for kva ein skal satse, berre for å kome seg frametter ein veg, tenkte ho. På denne turen var det livet som var innsatsen, to gonger var det millimeter frå å seiast herifrå og til eva. Men, lukkeleg nok så var alle i live når dei kom til flyplassen, og ein ting var sikkert: Sandra følte seg hundre gonger sikrare når ho kom seg heseblesande inn i flyet til Sampit.

Kap. 6

 

Så var turen til regnskogens mystiske indre i gong, det som hadde vore det mystiske indre ei gong, rettare sagt. No var det ikkje mykje att av det som kunne kallast regskog, ikkje i Sampit-området i alle fall. Det var kutta ned det meste som var av opprinneleg skog, og mykje var erstatta av store palmeoljegigantar. For jævleg, tenkte Sandra, mens ho såg ut av flyvindauga av det som var att. Dei nærma seg Sampit og flyplassen som låg like ved Sampit-elva. Då dei nærma seg flyhamna flaug dei over elva i låg høgde, det var som dei skulle lande rett i elva tykte ho, men like brått som ho tenkte det, så var dei nede på den vesle flystripa. Etter å ha vorten boren ned flytrappa som kva som helst høgare person av kameraten og komen inn mot den vesle flyplassbygningen, var velkomstgjengen på plass. Han bestod av brødre til kameraten og deira ungar. Sandra køyrde sjølv i den vesle elektriske rullestolen den korte beten det tok frå flyplassen og til landsbyen. Ho var ikkje mykje endra sidan sist Sandra hadde vore der for om lag seks år sidan, landsbyen var den same tykte ho. Berre nokre nye finare hus inni mellom dei gamle litt sarva husa ho kjende så godt frå før. Mellom anna det til foreldra til kameraten. Eit skrøpeleg lite hus utan fargar som hadde sett sine beste dagar og trua med å ramle i hop kva tid som helst. Og så var det den einaste gata i landsbyen som gjekk mellom to rader av hus, der ei rekke av husa låg ned mot elva. Gata var om lag like sarva som tidlegare med nokon svære krater som samla vatn kvar gong troperegnet kom. Men litt gjørme av og til gjorde vel susen tenkte Sandra og køyrde mot huset til kameraten ned mot elva. Der var resten av familien og helsa ho velkomen med veslejenta Anisa i spissen. Ho hadde ikkje Sandra sett før så ho fekk ei spesiell kjensle då ho såg ho. Anisa var like gamal som ho hadde vore borte frå Indonesia, om lag seks år. Før ho reiste den gongen hadde ho sett mora gravid det var alt. Ho kjende seg som å ha kome heim att til sin andre heim når ho såg alle saman att. Det att dei hadde flytt frå Jogja og til Sampit i mellomtida gjorde ingenting i så måte, det var berre ei endring. I dagane som følgde vart det mange rørande møter med mange ho kjende frå dei fem gongane ho før hadde budd i landsbyen. Snart var det klart for ein tur inn i skogen att som Sandra pleia seie det. Dei skulle reise til ein av parsellane som kameraten eigde inn ein kanal nokre kilometer på den andre sida av elva. Ho såg fram til den turen kvar gong ho var der. Denne gongen var det også ein ny brei kanal, faktisk greve ut av kameraten på vegne av alle dei som høyrde til i dette området. Det var sjølve turen med den grøne lange elvebåten til kameraten ho gledde seg mest til og ikkje dei millionar mygg som Sandra følte alltid var ute etter ho.

 

Vel ute i båten til kameraten sittande på ei pute midt i med veslebroren bak haldande på ho, sette dei av garde frå bryggekanten mot andre sida av elva der kanalen byrja. Det var ei herleg kjensle å kjenne lufta rundt seg mens båten pløgde vatnet i retning skogen. Skog er vel å ta litt hardt i, han er for det meste borte i Sampit-området. Nokre få små områder er det med full skog, men det er alt. Innover i kanalen er det nokre store tre her og der, mens resten er palmer og atter palmer. Bananpalmer er det mange av og det er for så vidt bra synes ho, for då er det mykje å ete av. Elles håpte Sandra å få eit aldri så lite glimt av eit skogmenneske eller orang hutan som dei kallast. Men det skulle vise seg ikkje å slå til denne gongen. Seinare skulle ho få eit lite glimt av ein i eit tre i landsbyen. Det var likevel ei kjensle av å fare innover i ein slags jungel med båten gjennom kanalen. Lydane var over ho i trekronene og langs breidda av kanalen. Sirissane spelte musikk og tropefuglane følgde på med sitt skvalder. Vel framme ved «hytta» etter to-tre kilometer, var rumpa litt øm, men ikkje verre enn at ho kjende ein slags fryd ved å ha kome så langt inn i «skauen». Etterpå slappa dei av på den vesle verandaen i eine enden av hytta med ein nelliksigarett, før varmen tok dei heilt, og dei slang seg nedpå innanfor nokre timar. Sandra døsa av inni mellom insektlydar og myggkreka sine forsøk på litt utanlandsk blod.

 

Seinare på ettermiddagen åt dei litt, ris med noko grønt kameraten fann i nærleiken av hytta. Sandra visste ikkje kva det var, men det smakte godt. Det var ikkje så mykje meir å gjere den dagen, ikkje kom ho seg ut i terrenget, for mykje vatn i bakken til det, og ikkje hadde ho noko å lesa med seg heller, det hadde ho gløymt å ta med. Så då var det ikkje stort anna å ta seg til enn å ete litt til og ta seg ein nelliksigarett til før ho la seg for natta. Ikkje stort å gjere på her ute i skogen, tenkte Sandra og let tankane flyte heimover til gamlelandet mens ho sakte forsvann inn i tropenatta sitt mørke og uutgrundelege univers. Ho vakna fleire gonger av at regnet skramla mot bølgjeblekktaket. Det laga eit fælande spetakkel og i periodar var det uråd å sove. Då for tankane hennar hit og dit, snart tenkte ho på dei heime snart tenkte ho på dei her. Ho tenkte på regnskogen som er i ferd med å forsvinna og kva som kunne gjerast for å stoppa det. Ho hadde ikkje noko endeleg svar, men det var klart at så lenge kapitalismen eksisterte ville ikkje desse brotsverka mot naturen stanse. Det måtte eit anna økonomisk system til som var bærekraftig og som tok omsyn til verdien av naturen i seg sjølv og dei menneska som skulle hauste av han og ikkje øydelegge han. For å få til denne endringa som måtte føre til sosialismen og kommunismen, var det naudsynt med revolusjon, folket sin revolusjon, der dei sjølve tok styringa over sine eigne liv og over produksjonsmidlane. Slik at produksjonen tilkom folket sin trong og ikkje sleipe kapitaleigarar som berre tenkte profitt. Ho var nøgd med tankerekka si og sa til seg sjølv at dette måtte ho skrive noko om. Før ho tenkte det fullt ut sovna Sandra att, til full musikk frå troperegnet og røyk frå myggspiralane dei hadde spreidd rundt i rommet. Ho vakna att neste morgon av nokre lydar inne i treplankane ein stad. Det hadde kameraten fortalt var noko svære humleliknande insekt som fann tilhald der. Om dei kunne vera eit symbol på at noko var i gjære i verda når det gjaldt opprørsvilje i form av at desse insekta grov seg inn i treet, på same vis som folket grov seg inn i kapitalismen og smuldra han opp? Denne symbolbruken funderte ho meir på utover dagen mens varmen auka og det ikkje var mykje anna å ta seg til enn å tenkje utfordrande tankar.

 

Dei hadde vore på hytta ei natt og hadde tenkt seg ei natt til, men brått fann dei ut at det var ikkje meir her å ta seg til, så dei gjorde seg klare til å kome seg i båten med det vesle dei hadde med seg. Etter at Sandra på nytt sat i båten på ei pute, bar det heimover gjennom kanalen ut til elva som dei kryssa før dei nådde landsbyen. Denne gongen skifta ho over til rullestolen etter å ha passert nokre stader der det låg trestokkar over kanalen som bruer. Dei lågt for lågt til at Sandra kunne sitje i båten i rullestolen, ho hadde raskt vorte minst eitt hovud kortare om ho så hadde gjort. Der kameraten hadde si vesle hytte sette venene hennar rullestolen i graset i vasskanten og bar Sandra oppi. Etter ei lita kvil der med ein nelliksigarett, bar dei stolen med ho i opp i båten. Der sat ho midt i, som ein eller annan slags høvding, med ein røyk i kjeften og kikka utover, ridande på vatnet som om ho kom heim frå eit farleg, men sigersrikt oppdrag ein eller anna stad i «bortvekkistan». Ho hadde no berre vore i ei skarve hytte i skogen, tenkte Sandra, men kanskje heroisk på sin måte likevel. Som vanleg er det eit fælande ståk når ho gjorde eit eller anna i landsbyen, som til dømes det å ta ein tur med båten til kameraten. Slik var det når dei reiste til denne hytta og slik var det når dei kom att. Folk som anten var ute og vaska seg ved desse treskura sine, dei likna meir på leikekassar enn doar synes han, eller dei kom ut frå husa sine, så var det sjølvsagt interessant å sjå denne raringen. Før då Sandra var her synes ho det var vel mykje styr omkring ho, men no var ho stort sett vorten vane med det, sånn omtrent i alle fall. Ho helste på kreti og pleti og for så heim til huset, litt trøytt etter turen, men elles nøgd med opplevinga.

 

Morgonen etter skulle Sandra ta seg ein tur til sjølve byen Sampit for å ta ut pengar og gjera nokre ærend. Ho måtte køyre med sin elektriske rullestol, fordi noko transport som passa ho fantes ikkje. Einaste løysinga var då å ta hjula fatt. For å illustrera turen kan ein samanlikne det med ein snigle som vil krysse vegen etter nesten å ha vorten overkøyrd fleire gonger. Etter endeleg å ha kome seg over, er alle andre heime, drukke teen sin og komne seg til sengs. Slik føltes det i alle fall då ho skrangla av garde med ein toppfart på seks kilometer i timen tur-retur byen. Ho håpte å vera heime att innan solnedgang i sekstida omtrent. Ho sette av garde ved godt mot og brukte vel om lag førti minutt på den vel fem kilometer lange etappa. Det hende ikkje så reint sjeldan at ho bante etter sprø motorsykkelkøyrarar som suste forbi i ein helvetes fart. Indonesia er berykta for «crazy drivers», så også dette området på Borneo. Ikkje rart mange drep både seg sjølv og andre i dette landet, tenkte ho, mens ein galning med altfor dårleg tid eller vit eller begge deler, raste forbi ho og nokre store bilar. I vill fart mot ein mogleg altfor tidleg avreise mot den himmelen han sannsynleg trudde fantes, men kanskje ikkje hadde tenkt seg til nett enno. Trøytt i køyrehanda etter turen møtte ho dei andre som hadde reist i førevegen, i nærleiken av hamna. Sandra ok seg ein liten kvil og gjorde så ærenda sine, åt steikt kylling i mørk soyasaus på ein liten matplass med venene sine, deretter bar det heimover til landsbyen att. Same vegen og same galskapskøyringa til enkelte. Ho var heime att til den tida ho hadde håpt.

 

Ein dag kom ein kjenning av kameraten hennar innom, ein livleg kar som ikkje kunne snakke og hadde lite høyrsel eller registrering av vibrasjonar heller. Humøret hans var det ingenting å seie på, mykje moroskap og mykje tenking om jenter og sex. Difor mykje moro med det også. Han var ein god massør, så kameraten til Sandra nytta høvet til å få seg ein runde med massasje. Han la seg ned på golvet og Bidin som han heiter sette i gong og knadde kameraten skikkeleg. Etter vel ein halvtime var Bidin ferdig og dei sat på golvet etterpå og gjennomførte ein form for samtale. Med improviserte teikn gjekk samtalen om litt av kvart såg det ut for, stadig latter og ved hjelp av kroppen kunne det forteljast ting. Slik var det med ein annan kar frå landsbyen også. Ein stram flott høg kar som absolutt hadde fortent å vera saman med ei kvinne, meinte Sandra. Det hadde den andre karen sjølvsagt også fortent, men det var noko med Suni som var namnet hans, som gjorde han til reine gentlemannen, synes Sandra. Men slik var det ikkje for nokon av dei, ingen var i lag med nokon. Som så ofte i land som Indonesia med lite eller ingen offentlege sikkerheitsnett, så fell folk som desse karane som regel utanfor. Det gjeld sjølvsagt også skule, der ingen offentlege skulestyresmakter får dei inn i utdanning, heller ikkje foreldra. Det var ofte forbunde med skam å få eit funksjonshemma barn og dei vert verande heime avskore frå å ta del i samfunnet på lik line med resten. Slikt irriterte Sandra valdsamt, men det var ikkje stort ho kunne gjere anna enn å ytre seg om det, noko ho ofte gjorde. Desse tankane var det for Sandra også naturleg å ha på sjølvaste dagen for solidaritet, kamp mot kapitalkreftene, arbeidarrettar, likestilling for alle og så bortetter i det uendelege. Sandra var alltid ute i gatene i heimbyen sin på første mai, no var ho langt utanfor kamprop og parolar i eit land med lite medvit om denne dagen. Trist og skammeleg, noko måtte gjerast med kunnskapen og medvitet om at folk kunne reise sine krav og protestere mot den evinnelege korrupsjonen, nepotismen og råteskapen i dette veldige øyriket med sine tusenvis av øyar. Kanskje ein dag, håpte Sandra, ville det også her vera opptog i byen Sampit med appellar og kamprop om meir rettferd og folkeleg styring, kanskje til og med revolusjon. Men slike store tankar var det førebels som ein vits å tale om her midt i «skogen» sjølv om kunnskap om at dei var undertrykte og at fattigdom var eit resultat av det, var der. Og at tapet av regnskogen var eit veldig synbart teikn på det…tenkte Sandra…ho måtte skrive meir om regnskogen…

 

Tenk på noko stort tenkte Sandra og såg noko erotisk framfor seg. Ei vakker kvinne dukka opp i erindringa, kom mot ho ute i jungelen ein stad som frå ingen stader. Det virka som ho visste at Sandra var akkurat der og ville møte ho. Ho forstod ikkje kvifor, men var på underleg vis klar til å møte henne ho også. Dei møttes i ei lysning i skogen med enorme tre rundt. Tropelydane var sterke, til å ta og føle på bokstaveleg tala. Ho såg sterk ut også, med ein kropp og framtoning som kunne ta pusten frå ein og einkvar. Ho hadde heller ikkje så mykje klede på seg at det gjorde noko. Det gjorde at temperaturen til Sandra sjølvsagt ikkje vart mindre. Ho hadde på seg eit veldig lite miniskjørt i lett materiale, truleg bomull. Brystene hennar var for lengst ute av det som kunne minne om ein bh, og sveia lett i tropevarmen. Håret hennar var festa opp i ein knute bak i nakken og hadde eit fint raudleg skjær over seg. Augene lyste mot Sandra med eit lurt glimt, nesten litt ertande. Sandra kjende seg litt forlegen, og oppdaga brått at ho hadde ikkje så altfor mykje klede på seg ho heller. Berre ei mørk lita truse gjekk ho i. Då kjende ho seg endå meir forlegen, nesten flau. Men det gløymde Sandra fort, for no var kvinna komen ganske nær ho. Ho kjende varmen hennar som eit varmeteppe av erotikk. Ho kjende sikkert at det dampa frå Sandra og. Ho tok rundt Sandra og dreia ho som i ein slags dans, men stoppa brått, drog det vesle miniskjørtet opp så litt av trusa hennar kom til syne. Ei raud gjennomsiktig nylontruse gjorde Sandra heilt ør og ho måtte sanse seg. Ho såg noko mørkt og nesten vibrerande gjennom dette vindauga. Eit vindauge inn til herleg erotisk himmel. Ho byrja varsamt å dra trusa ned, men ikkje langt, berre så vidt nedanfor kjønnet. Sandra gjorde det same, berre så vidt nedanfor sitt kjøn. Ho oppdaga at ei sitring velte fram og liksom ville kjenne på atmosfæra, og den var slett ikkje dårleg. Ho kom mot henne med rullestolen, kvinna såg litt lengtande på Sandra som det var ein god ven ho hadde kjent lenge, men skifta brått meining. Med eit endå lurare glimt drog ho den flotte raude trusa opp att, ordna miniskjørtet over og plasserte brysta inn i den vesle bh’en att. Like brått som ho hadde kome var ho borte bak jungelteppet ein stad. Sandra sat att med «sitringa» i eine handa, men drog fort på seg trusa og litt fortumla snudde ho seg og trilla sakte rullestolen sin av garde, ut av denne draumen som hadde vore så lovande.

 

Kva skulle ho gjere no, tenkte Sandra. Denne erotiske draumen ho hadde hatt i solveggen heime i landsbyen vart ikkje til noko. Ikkje var draumen til noko heller, når han ikkje gjekk i oppfylling, meinte Sandra. Eller var det noko draumen skulle fortelje likevel. Var det eit poeng ho ikkje skjøna? Kanskje var det noko allegorisk ved denne merkelege, men artige draumen ho måtte prøve å få tak i. Sandra prøvde å rydde opp i tankane sine og filosoferte lenge på kva denne allegorien kunne vera, heilt til ein tanke for i ho. Denne episoden inne i bushen var som ein utopi der det uoppnåelege nesten var oppnåeleg. Med ei vakker kvinne som ville ha ho, men som i siste liten trekte seg attende og forsvann. Like fort som ho hadde dukka opp vart ho borte. Ein analogi kom fram. Det var underleg, men samstundes flott og. Systemet, tenkte Sandra, systemet! Det kapitalistiske globale systemet. Der var samanlikninga, der var utopien i å endre det til eit anna system. Som i draumen såg det uoppnåeleg ut. Men var det det? Som i draumen som likegodt kunne ha enda annleis, med ei samansmelting av to lystige menneske i tropisk elskov, kan håpet om ei endring av det rådande økonomiske system også verte ein realitet. Det trengte ikkje verte verande ein utopi. Det var opp til menneska å gjere det til verkelegheit, tenkte Sandra. Det kunne dei undertrykte i Indonesia også gjere, berre dei fekk meir innsikt om kvifor dei var underlagt kapitalen sine lover og kva dei kunne gjere for å frigjere seg. Slik som alle verdas folk kunne gjere. Med kunnskap, organisering og makt kunne ein velte fjell. Men det måtte innsikt til, innsikt i at ein prosent av jordas folk har fleirparten av resursane i sine grådige hender. Og den eine prosenten vil stadig ha meir, heile tida. Dei må stoggast, og det må kamp til for å lukkast. Kamp og solid god organisering. Det var ikkje umogeleg, det var ikkje ein utopi. Samanlikninga med draumen ho hadde hatt, såg no klår ut for ho. I draumen var kvinna håpet om endring, ho var folket som ville det, men motkreftene stansa fullbyrdınga. Der var analogien til kapitalismen, krefter som hindra folket i å samle seg.

 

Hadde kvinna og Sandra i denne draumen stått saman så hadde ikkje utanforståande krefter kunne hindre desse to. Ho tenkte vel og lenge på dette, leita etter svakheiter i problemstillinga, men var så sikker som mogleg på at premissane heldt. I draumen var det utanforståande krefter, ikkje lett å sette ord på eller sanse, som gjorde at kvinna forsvann bort frå ho, Slike krefter er det i den økonomiske kulturen menneska lever i og, om enn meir konkrete enn i fantasien si verd. Noko skremmande manipulerande gjer menneska ufrie. Me er fanga i eit materielt nett, me ikkje kjem ut av utan å gjere opprør, frå kapitalismen. Denne manipulering ligg i kapitalistane sitt tak på oss og vårt materielle vesen, noko kapitalistane veit godt..berre me vert haldne nede med lovnadar om ei betre forbrukarverd.. som ikkje treng å realisera seg visar det seg gong på gong, så trur kapitalistane at dei har oss, den 99 prosent store andelen i verda. Men dette kan dei tru så lenge ting ser tilsynelatande rettferdig ut. Den tid denne løgna vert avkledt og folk skjønar at heile systemet er basert på fusk og fanteri, vert synet på kapitalismen og dermed det ”beståande” radikalt endra. Noko som er verkeleg mogleg og som kanskje også no ligg i tida, tenkte Sandra, med alle desse utviklande katastrofar som ligg framfor menneska. Desse tankane sette tankecellene i sving hjå Sandra og ho prøve seg med nokre eksperiment.

Kap. 6

Kjem som ei «bombe» av tenking på nyåret.


Advertisements