Bok – Sandra

Sandra

 

Kap. 1

 

Månen hadde gått og gjøymt seg. Sola kom ikkje til å ståatt opp neste morgon. Himmelen hadde ramla ned. Stilla hang lenge i rommet etter utbrotet til foreldra. Kva var det eigentleg han hadde innbilt seg, denne doktoren. Doktor liksom, kome her med reine formaningar om å sende dottera deira bort. Utan vidare. Mora sente eit olmt blikk mot doktor Sundt.

 

Bak det store skrivebordet sat den mannen som hadde kasta sanninga i ansiktet på dei. Gardinene i vindauga bak han hang slappe ned, som om dei slutta seg til stemninga i rommet. Eit svakt okergult ljos kom inn i det ellers grønblå legekontoret, sette i første omgang litt fart i kontrastane, med ei nesten komplementer stemning. Men den vesle ljosstipa tapte seg fort og kontoret for attende til sin innestengte mørke stemning.

 

Doktor Sundt tok endeleg ordet. ”Eg…”han drog på det ”…eg meinte ikkje å vere den rå utan kjensler, det var berre eit framlegg”. Han sette seg tungt ned att i stolen bak skrivebordet, han såg litt uroa ut.

 

Mora reiste seg, samtalen var slutt, det tente ikkje til noko å sitje her lenger. Gruble det kunne ho gjere heime. Faren reiste seg også. ”Er det noko meir du vil fortelje oss”, spurde han. Doktoren såg forvirra opp, samla seg litt og reiste seg. ”Nei ikkje noko vidare….eg…lukke til så lenge”, sa han kort. ”Ha det godt då, Sandra”. Han klappa ho svakt på hovudet, som for å gjere det litt godt att etter det som var sagt.

 

Foreldra gjekk ut den slitte gråkvite legedøra, med Sandra gåande mellom seg. Bilturen gjekk utruleg fort, ho hugsa ingenting av det heile, endå det var ho som kjøyrde. Det gjekk vel heilt mekanisk føre seg, tenkte ho. Dei var heime att i eit delvis mørkt og kaldt hus. Endå det berre var ettermiddag var det halvmørkt no. Det var ei tid att før sola snudde og dagane vart lengre. Ei deprimerande tid. Ho stelte i stand litt mat til Sandra, mens ho tenkte på det som hadde hendt på kontoret til doktor Sundt. Frykteleg lang tid tok det også, tenkte ho, nei kanskje ikkje, det var vel berre den psykiske tida som var lang. Ho sat på stolen ved kjøkenbordet og såg på Sandra som leika på golvet tett ved. Ho hadde ikkje ete opp all maten sin, det var noko med leiken som opptok Sandra slik at ho gløymde alt som handla om mat. Mora sat og såg på henne mens ho tenkte anklagande ord om seg sjølv. Ho byrja klandre seg sjølv for at dottera hennar ikkje var som andre. Kva i all verden hadde ho gjort! Kvifor kunne ho gjere slik mot si eiga dotter! Det formeleg skreik inni henne. Etterkvart vart det berre meir og meir sjølvanklagande ord. Ein utruleg og absurd tanke om at ho og faren hadde skuld i at dottera deira var fødd med eit handikap. At dei var nermast for kriminelle å rekne, iallefall ho. Til slutt godtok ho denne tanken og gjekk inn i ein annan tilstand.

 

Ho gjekk inn i ein depresjon som skulle vise seg å verte langvarig. Så langvarig at mannen, José, vart reint ute av seg etterkvart og lurte på kvar det skulle ende. Han forstod at noko måtte vere gale, men det skulle ta ei tid før han verkeleg forstod allvoret i det. Fordi Vår, som eigentleg hadde eit opptimistisk namn, fungerte omtrent som vanleg i det daglege. Ho var mor for Sandra, sambuar med José, stelte huset meir enn ho ville, og måla litt når Sandra sov eller når tida ellers tillot det. Men alt var ikkje som det skulle, likevel. Noko inni henne var endra. Ho kjende at noko ikkje var bra inni henne. Ho visste kva det var, men snakte ikkje om det. Det var som om ho var oppdelt inni seg, var liksom to personar tykte ho. Den eine personen var som eit anna vesen, som ikkje høyrde heime på denne planeten. Eit vesen som kom langvegsfrå, frå rommet ein stad, og som hadde forvilla seg til den blå planet ved ei feiltaking.

 

I byrjinga kom psykosen tydeleg fram i arbeida hennar. Bileta var ein spegel av hennar indre tankar og kjensler. Motiva var underleg nok ljose og harmoniske i fargebruken. Men såg ein nerare etter såg ein at det låg noko under fernissen, under dei dyktige penselstroka. Noko deprimerande og djevelsk låg det i nokre av måleria. I eit av dei, midt ute i eit vatn med vakker natur ikring, ganske naturalistisk i seg sjølv, kunne ein, om ein såg godt etter, skimte eit jenteanlet under vassflata. I eit anna motiv ute frå havet, såg ein noko som likna periskopet på ein ubåt, men såg ein konsentrert på det var det klårt og tydeleg. Det var eit reagensrøyr som flaut med eit foster inni. Hadde det berre stoppa med det, hadde lurvelevenet vore ungått, men tankane gjekk av skaftet. Dei sterke utrykka ho fekk fram på lerretet tok henne med til ein tilstand der kunsten var spira til den vesle busken av depresjon som veks til eit stort uhyggeleg fandens tre. Med svere lange greiner som grip tak i ein og klemmer til, og held fast som om det ikkje vil sleppe taket. Slik vart det for Vår etterkvart. Ho kjende det som om tankane tok kveletak på henne og ikkje vil la henne få puste. Ho gjekk meir og meir inni seg sjølv med sine kvelande tankar. Mindre og mindre snakka ho med José også. Noko som var sterkast for han å sjå var at ho etterkavrt fekk ein antipati for Sandra. Den var veksande. Han merka det mest på slike ting som hadde med hennar interesse og ansvar for dottera å gjere. Det hende mange gonger når han kom heim frå arbeid at Sandra var heilt åleine inne. Ho var mange gonger rett og slett innelåst, mens Vår sat ute i hagen og målte vidare på desillusjonerte motiv. Eller ho var på lange turar i området ikring, andre gonger låg ho berre i senga og stirde i taket.

 

Ein dag José kom heim var Sandra åleine, ikkje låst inne, men ho leikte for seg sjølv ute i hagen. Ho hadde det tydeleg morosamt med seg sjølv, ho smilte og lo litt av og til mens dei vesle hendene hennar leika med spann og spade i sandkassa. Han gjekk bort til henne mens han såg seg ikring. Vår var ikkje å sjå nokon stad, kvar i all verda var ho denne gongen, tenkte han. I huset var ho heller ikkje, han byrja verte uroleg. I den tilstanden ho var i no kunne ho nesten finne på kva som helst. José bøygde seg ned til Sandra og spurde: ”Veit du kvar mamma er?” Ho hadde vorte veldig flink til å snakke i det siste. ”Mamma er vekk, ho gjekk på vegen der”, sa ho og peikte nedover mot den gamle kjerrevegen som vart borte eit stykke frå huset bak ein del buskar og kratt. Vegen var kanskje eit par hundre meter lang før den bokstavleg tala enda i sjøen. Berre det ikkje har hendt henne noko, tenkte han, mens han tok Sandra påarmen og småsprang nedetter vegen. Veret var ganske mildt og dei første fuglane byrja kome attende frå sør etter vinteren. Men det var ikkje det José var mest oppteken av akkurat då. Han skunda på litt, som for å nå fram i tide. Til kva? Han visste ikkje. Nede ved sjøen såg dei vårsola bada strålane sine i vassflata, oppe i lufta hang nokre måsar og overvaka det heile. Dei var truleg på utkikk etter dagens fiskemiddag, litt vel langt inne til å lukkast med det, kanskje. Ein fin vårstemning var der i alle fall. Det var berre det at José verken såg eller kjende ein slik stemning, akkurat no. Istaden kjende han noko illevarslande inni seg. Lik den gongen for over 3 1/2 år sidan då Sandra vart fødd. Han visste ikkje kva det var denne gongen heller, eitkvart var det iallefall. Han prøvde å få tankane bort.

 

Det var Sandra som først såg mora. ”Mamma har lagt seg”, sa ho, nesten litt trist i stemma. ”Kvar såg du ho, kvar er ho, Sandra”, spurde han nervøst. José var lettare hysterisk no der han såg seg rundt til alle kantar. ”Mamma har lagt seg”, tok Sandra opp att. ”Der borte”, sa ho endeleg og peikte. José for rundt og såg i den leia dottera hadde peikt. Endeleg såg han henne han og. Nede ved vasskanten i sanden låg ho delvis gjøymd bak ein stor stein. Skuggen av henne og steinen var liten, men stor nok til å markere ein tydeleg svartfiolett tone mot den lett okerfarga sanden. Med den blanke vassflata som speigla striper av den cyanblå himmelen i bakgrunnen, var stemninga nesten elektrisk. Men nokre store bøketre langs sidene på vegen gjorde biletet meir dramatisk.

 

José sette Sandra frå seg og gjekk fort ned til vasskanten. Vår låg halvvegs ute i vatnet, halvegs på land, med hovudet liggande på sida i sanden. I første augnekast såg det ut som ho sov. Kanskje ho berre har sovna her i den varme vårsola, mens ho sat og laga ein akvarell, tenkte José, akvarellskrinet låg ope ved sida av henne. Brått såg han noko som sette eit støkk i han. Der, rundt den eine armen hennar som låg ute i vatnet, var vatnet farga raudt. Det siva ut litt blod, i ein jamn tynn straum som etterkvart løyste seg opp i vatnet og vart borte. Han løfta armen hennar opp for å sjå, det var ikkje tvil, ei rift, nei to små kutt var det, rett over hovudpulsåra, like ovanfor handleddet. Ei lukke var det , tenkte han, at ho ikkje hadde skåre seg langsetter pulsåra, hadde ho det gjort kom døden raskt. Han merka at ho pusta, men tida var knapp, ho måtte på sjukehus, og det fort.

 

Med Vår hengande i armane sine og vesle Sandra diltande etter, gjekk han halvegs slepande halvegs støttande på mora opp den gamle kjerrevegen mot huset. Bilen stod ulåst framme i oppkjøyrsla, men spørsmålet var om nøklane stod i. Etter å ha fenge Vår inn i bilen oppdaga han at dei ikkje stod i tenningslåsen. Panikken byrja å melde seg då han sprang inn i gangen på jakt etter nøklane. Han fann dei, låste ikkje døra til huset, sette seg fort inn i bilen, og oppdaga at Sandra framleis stod utanfor. Ut av bilen att, fekk Sandra opp i barnesetet framme i bilen, sette seg så til for å starte bilen. Brått merka han ei ro sige inn over seg, merkeleg tenkte José, så roleg plutseleg. Litt undrande fekk han bilen i gong og kjøyrde ut frå huset, gjennom byggefeltet der dei budde og ut på hovudvegen mot det vesle sjukehuset. Der vart Sandra fødd ein seinsommardag for over 3 1/2 år sidan. Han tenkte litt på dette, og det som hadde hendt for litt sidan. Kva var grunnen til at Vår hadde gått så langt som å prøve å ta sitt eige liv? José visste ikkje. Var det noko gale med han, hadde han ikkje vore den gode partnaren han burde? Han fekk ikkje desse tankane frå seg. Han strekte ikkje til kjende han, så makteslaus kjende han seg, på nytt fekk han eit uroleg drag over anletet. Dei nerma seg sjukehuset.

 

Neste dag var faren og Sandra på vitjing til mora. Mora hadde allereie kome seg reint fysisk, dei to riftene over pulsåra hadde ein bandasje over seg, ho såg ut til å kome seg, og såg velstelt ut. Men det var fysisk sett. José såg det straks, hennar mentale tilstand var på eit lågmål. Ho låg med hovudet vendt mot den eine sida og stirde ut gjennom glaset, eller var det stirde ho gjorde? Augene var så tomme, utan liv, som om dei var laga av glas, gjennomsiktige. Så resignert var blikket hennar at ho merka ikkje at det var folk i rommet. Det var når Sandra sa, hei mamma, at ho snudde seg. Det gjekk eit kort augeblikk før ho sansa seg, men smilet kom ikkje. Noko som ville ha kome om tinga var som dei skulle. ”Korleis går det”, spurde José. Det tok ei stund før ho svara, det kom lågt, langt der inne frå. ”Jevleg!” Ho reiste seg halvt opp i senga, slangen som gjekk frå posen med blod og ned til kanylen i armen henner vart brått stram, men vart slakk att då ho resignert seig attende i senga. Det var noko ho hadde vilja seie, ho såg fortvila ut, det var til Sandra ho hadde vendt blikket. Men ingenting, ikkje ein lyd kom ut av munnnen hennar. Sandra såg på mora med forventning, men også litt undring, i blikket. Ho visste nok at ikkje alt var som det skulle med mora, ho tenkte truleg på det påsin barnlege måte. Den vesle jenta sine tankar gjekk sikkert lengre enn dei vaksne forstod, men tankane vart berre hennar. Kanskje førestilte ho seg at ho og mora var på ei ferd saman, langt, langt avstad. Ei ferd som gjekk over ei grense, over til ei anna førestilling. Ja, kanskje var det slik ho tenkte. Ei verd der natta aldri var, der ei sol, nei to soler forresten, varma heile tida. Alle slags merkelege, men vakre dyr, for til alle kantar. Ja sjølvsagt var ein del av dei i ro også, fuglane var også av og til i ro. Og då song dei. Så fint song dei at ho og mora stod heilt stille, kjempestille, og berre høyrde på. Brått kom noko farande mot dei, ein skugge som var veldig mørk. Kva ville skuggen?

 

Sandra oppdaga at det var faren som tok henne i handa, han ville til å gå. Ho var brått attende i denne verda, ja om ho i det heile teke hadde vore i ei anna verd. Ingen andre enn Sandra viste det. Me kjem att i morgon, sa han berre. Dei gjekk ut av sjukehuset, ein sval vårvind følgde far og dotter bortover mot bilen. Han såg ned på dottera si, finare dotter kunne ingen ønskje seg, tenkte han stolt.

 

”Det er noko eg må snakke med deg om”, sa José, han sat i stova til bror sin Enrique. Han hadde bestemt seg for å vitje broren etter sjukehuset. Han måtte ha nokon å snakke med. ”Det er noko eg må seie deg”, tok han opp att, men broren hadde allereie gått på kjøkenet for å gjere istand eitkvart. José såg seg rundt i stova til broren. Den var lett møblert, ikkje overdreve med dekorasjonar eller andre ting heller, berre nokre få bilete av familien i Chile, og ein gamal politisk plakat frå 70-åra. Den var frå dei fyrste åra av militerdiktaturet og viste ein folkehop med knytta never, symbolet til det chilenske kommunistpartiet MR, og teksten Hasta la victoria siempre, Sigeren vil for alltid vere. Nokre halvvisne, ei gong grøne, potteplantar danna dekorasjonen under plakaten og familiebileta. Det vart ein nesten slåande symbolbruk, umedvete naturlegvis, på heile den lange natta Chile hadde vore i, i 17 lange år. Dei stakkars potteplantane vart, om ein tolka det vidt, folket som etterkvart visna bort under åket og jernhelen til diktaturet, men som alikevel såg håpet i dei massar som stod fram og torde kjempe, slik plakatteikninga skulle vise. José sat lenge i sine eigne tankar og funderte på dette. Kvifor dei, han og broren og ei syster kom til Noreg, Kor tøft det var den fyrste tida i eit nytt land, Kva dei måtte gjere for å få seg ein stad å bu og eit arbeid og…… Han vart avbroten i sine tankar av broren Enrique som kom inn med kaffi til dei og brus til Sandra. ”Jasså de har teke dykk ei tur idag, og så hit av alle plassar på ein flott vårdag som denne”, sa broren med eit smil og litt chilensk tonefall. ”Kva er det du vil snakke med meg om”, spurde han, som for å ta opp att tråden José hadde byrja med. Enrique spurde Sandra korleis ho hadde det, mens han venta på at broren skulle seie noko. Sandra sa ikkje noko, ho drakk brusen sin litt tankefull.

 

”Vår….har prøvd å ta sitt eige liv”, sa José endeleg. Det vart stilt nokre endelause sekund. På ansiktsuttrykket såg Enrique at det var ei liding for broren å få sagt det. Men det var ei påkjenning å få slike nyhende rett i anletet også, kjende han. ”Me kjem rett frå sjukehuset, der me kjøyrde henne”,la han til og såg på dottera si som for å ta ho med i dette og. ”Er ho….”,Enrique kom ikkje lenger, ”nei det er ikkje fare at ho skal dø”, sa José fort. ”Det er ikkje det som er problemet”, heldt han fram. Han fortalde om den siste tida heime då ho vart meir og meir apatisk i høve til Sandra, og seg sjølv, depresjonen som kom sigande innover henne som ein skugge. Gårsdagens hending, der Sandra først hadde sett ho, stikket han kjende i brystet då han og såg henne, liggande nede ved vasskanten. Så hadde han oppdaga at ho hadde skjert seg med ein skalpell, heldigvis ikkje langsetter blodåa, men to rift på tvers. Ein slik skalpell ho brukte, er ved sidan av det medisinske bruk, også noko kunstnarar brukar til å skrape av målinga med, på lerret eller palett. José hadde heilt hengt seg opp i omgrepet skalpell no. Han fortalde omhyggeleg korleis han såg ut, kva den vanlege bruken var, kva kunstnarar brukar den til, ulike typar, storleikar, osb. Dette interesserte ikkje Enrique i lengda, han braut broren av og sa; ”det er greitt det, men korleis vert det når ho kjem ut av sjukehuset, kva skal hende då?”, undra han.

 

Dei sa ikkje noko på ei stund, sat og såg ut i lufta framfor seg, stillheita omringa dei. Lyden av Sandra som leikte med nokre bamsar ho hadde med seg, var det einaste som braut stilla.

 

”Kan eg føreslå ein ting”, sa Enrique brått. José skvatt litt, han hadde sete i sine eigne tankar og prisa stilla. ”Eg synes Vår skal ta seg ein tur eller ferie åleine ein eller annan stad”, Enrique heldt fram utan å vente på broren si meining, ”kanskje ho skulle ta seg ein tur til broren sin i Tønsberg. Ja det er kanskje det beste”, sa José kort. ”Dette er berre lause tankar frå mi si side”, skunda broren seg å seie. José nikka berre. Sandra ville no ha eit ord med i laget, ”eg vil til mamma”, sa ho. Begge brørne såg på ho undrande, som om ho tala eit anna språk enn dei, men så sansa faren seg og tok henne opp på fanget. ”Me skal heim no, men i morgon skal du og eg og kanskje onkel Enrique vitje mamma”. Ho sutra litt i byrjinga, men slo seg til tåls med det etterkvart. Dei tok farvel med kvarandre. Faren og dottera reiste heim til tomt hus.

 

Vel heime var klokka mange og Sandra burde ha vore i seng for lenge sidan, tenkte José, men først litt mat. Etter den gjenstridige tannpussen sovna ho omlag når hovudet hennar nådde puta. Faren gav henne eit kyss på kinnet til godnatt, men det merka ho ikkje, ho var allereie sovna. Han dytta dyna godt ikring henne og gjekk ut i stova, der vart han sitjande ei lita stund, mens tankane gjekk i høgfart og ville ikkje gje han fred. Dei gav seg tilslutt alikevel, tankane, han hadde sovna, han og.

 

Vår var litt betre, også psykisk, tykte José, han, Sandra og Enrique var på vitjing til henne neste dag. Ingen andre hadde vore og vitja ho, kunne ho fortelje, José sa fort at det ikkje gjorde så mykje, dei var no der, og dessutan var det ingen andre, trudde han, som visste det heller. Dei kom inn på samtaleemnet frå igår, og spurde om ho ville reise bort ei stund, kanskje vitje nokon. Det var ikkje teikn til interesse i første omgang, men det endra seg litt då boren hennar i Tønsberg vart nemd. José visste frå før at ho i periodar lengta heim til familie og vener i Tønsberg, og området rundt, på ein måte spelte han litt på dette, men ville ikkje presse ho heller. Han såg seg rundt i dette fylkeskommunale sjukehusrommet med nummer A13 utanpå døra. Det irriterte han litt at ikkje det var spandert meir på å gjere slike rom som dette trivelegare, andre fargar enn den sjuklege gulfargen som var så typisk, og nokre bilete av ekte vare, ikkje desse evinnelege reproduksjonane heile tida. Men på dette rommet var det ikkje ein reproduksjon heller, av Renoir, Matisse, Klimt eller Picasso, eller nokon av dei andre mest brukte reproduksjonar, for den sakens skuld. Ingenting var det på veggene, berre denne nermast psykedeliske gulfargen. Ein kunne bli sprø av mindre, tenkte han, men tok seg fort i det og gløtte litt skamfull bort på Vår.

 

”Eg vert skriven ut i morgon”, sa Vår brått. Sandra sat i ein stol ovanfor mora og såg på henne med ein sjokoladebit i munnen. Det såg ikkje ut som ho forstod kva mora sa, men etter ei forklåring av faren, smilte ho. Utanfor vindauga var solskinet sterkt og dei neraste bjørketrea glitra i den svake vinden som rørte blada, men bak i horisonten var det ein farleg skybanke som nerma seg. Kva ville framtida kome med? Regn eller sol? Truleg begge deler, om ikkje på same tid. Sandra var, tross alle gode eller ikkje gode psykiske tilstandar hjå foreldra, ljoset i livet deira. Ho var førebels deira einaste unge, fleire var kanskje i vente, men var i allefall fleire år fram i tid. Slik tenkte dei begge to, kvar for seg, og i morgon kjem også ein dag.


Her kjem kap. 2…truleg i juli månad

——————————————————————————————